ابعاد پنج‌گانه شخصیت

ابعاد پنج‌گانه عبارت‌اند از: روان رنجور خویی(N) ، برون‏گرایی (E) پذیرا بودن یا گشودگی نسبت به تجربه (O) ، سازگاری (A) و وظیفه‏شناسی (C) بدین ترتیب با در نظر گرفتن اول حروف پنج‌گانه کلمه اقیانوس (OCEAN)  به دست می‌آید (جان، به نقل از پروین، 1990). در اینجا به بررسی مقیاس‏های پنج عامل اصلی که برای درک شخصیت در سطح وسیع می‏باشد می‏پردازیم.

 

2- 2- 1- 3- 1- روان‏رنجورخویی(N)

مؤثرترین قلمرو مقیاس‏های شخصیت تقابل سازگاری یا ثبات عاطفی با ناسازگاری یا روان‏نژند گرایی می‏باشد متخصصین بالینی انواع گوناگونی از ناراحتی‏های عاطفی چون ترس اجتماعی، افسردگی و خصومت را در افراد تشخیص می‏دهند، اما مطالعات بی‏شمار نشان می‏دهد افرادی که مستعد یکی از این وضعیت عاطفی هستند احتمالاً وضعیت‏های دیگر را نیز تجربه می‏کنند (مک گری و گوستا[1]، 1992). تمایل عمومی به تجربه عواطف منفی چون ترس، غم، دستپاچگی، عصبانیت و احساس گناه و نفرت مجموعه حیطه N را تشکیل می‏دهد. هرچند N به چیزی بیشتر از آمادگی برای ناراحتی‏های روان‌شناختی دارد مقیاس این نسبت همانند سایر مقیاس‏ها پیش، یک بعد از شخصیت سالم را اندازه می‏گیرد. نمرات بالا ممکن است نشانه احتمال بالا برای ابتلا به برخی از انواع مشکلات روان‌پزشکی باشد اما مقیاس‏های N نباید به عنوان اندازه‌ای برای اختلالات روانی در نظر گرفته شود. ممکن است که به دست آوردن یک نمره بالا در مقیاس N با یک اختلال قابل تشخیص روانی همراه نباشد، از طرفی تمام اختلالات روانی با نمره بالا در N همراه نیست. به عنوان مثال یک فرد ممکن است اختلال شخصیت ضداجتماعی داشته باشد بی اینکه نمره بالایی در N داشته باشد. افرادی که نمرات آن‌ها در N پایین است دارای ثبات عاطفی بوده و معمولاً آرام،  معتدل و راحت هستند و قادرند که با موقعیت‏های فشارزا بدون آشفتگی یا هیاهو روبرو شوند (پروین،1990). این رگه شامل ویژگی‏هایی مانند غم، عصبانیت و عدم عصبانیت است و در قطب مخالف آن پایداری هیجانی به ثبات خلقی و احساسی و آرامش اشاره دارد (دانلان و دیگران[2]،  2004).

 

2- 2- 1- 3- 2- برون‏گرایی (E)

برون‏گراها، البته جامعه‏گرا بوده اما توانایی اجتماعی فقط یکی از صفات است که حیطه برون‏گرایی دارای آن است. علاوه بر آن E دوست داشتن مردم، ترجیح گروه‏های بزرگ و گردهمائی‏ها، با جرات بودن فعال بودن و پرحرف بودن نیز از متمایل‏اند که بشاش باشند. همچنین سر‏خوش، با انرژی و خوش‌بین نیز هستند. مقیاس‏های حیطه  Eبه طور قوی با علاقه به ریسک‏های بزرگ در مشاغل همبسته است (کاسته و همکاران[3]،  1984).

هرقدر که نشان دادن مشخصات برون‏گراها آسان است به همان اندازه نشان دادن ویژگی‏های درون‏گراها مشکل است. در برخی از توصیف‏ها درون‏گرایی باید به منزله فقدان برون‏گرایی در نظر گرفته شود تا به عنوان ضد برون‏گرایی ازاین‌رو افراد درون‏گرا خوددارترند تا غیر دوستانه،  مستقل‌اند تا پیرو یکنواخت،  متعادل‌اند تا کامل و البته دیر جذب (منظور این است که این افراد ترجیح می‏دهند تنها باشند). شاید گفته شود که این افراد کمرو هستند. افراد درون‏گرا لزوماً از اضطراب‏های اجتماعی رنج نمی‏برند. اگرچه این افراد روحیه بسیار شاد برون‏گراها را ندارند ولی آدم‏هایی غیر خوشحال یا بدبین نیستند (جان، 1990 به نقل از پروین).

 

2- 2- 1- 3- 3- انعطاف‏پذیری یا گشودگی نسبت به تجربه (O)

به عنوان یک بعد اصلی شخصیت انعطاف‏پذیری در تجربه خیلی کمتری از E و N شناخته شده است. عناصر انعطاف‏پذیری چون تصور فعال، احساس زیباپسندی، توجه به احساسات درونی، تنوع‌طلبی،  کنجکاوی ذهنی و استقلال در قضاوت اغلب نقشی در تئوری‏ها و سنجش‏های شخصیت ایفا نموده‏اند اما به هم پیوستگی آن‌ها در یک حیطه وسیع و تشکیل عاملی از شخصیت به‌ندرت مطرح بوده است. اشخاص منعطف هم درباره دنیای درونی و هم درباره دنیای بیرونی کنجکاو هستند و زندگی آن‌ها از لحظه تجربه غنی است. آن‌ها مایل به پذیرش عقاید جدید و ارزش‏های غیرمتعارف بوده و بیشتر و عمیق‏تر از اشخاص غیر انعطاف‌پذیر هیجان‏های مثبت و منفی را تجربه می‏کنند. مردان و زنانی که نمره پایینی از انعطاف‏پذیری می‌گیرند متمایل‌اند که رفتار متعارف داشته و دیدگاه خود را حفظ نمایند. این افراد تازه‏های آشناتر را ترجیح می‌دهند و پاسخ‏های عاطفی آنان خیلی محدود است. به نظر می‏رسد اشخاص انعطاف‏پذیر به‌طور ساده یک حیطه محدودتر دارند اما ثبات و علاقه بیشتری به فعالیت در حیطه خود نشان می‏دهند. همچنین آنان متمایل به حفظ وضعیت اجتماعی و سیاسی هستند اما این افراد نباید به عنوان افراد قدرت طلب در نظر گرفته شوند. انعطاف‏پذیری به نابردباری یا قدرت طلبی پرخاشگرانه دلالت ندارد. این ویژگی‏ها به احتمال زیاد نشانه درجه دلپذیری در سطح خیلی پایین است. فرد انعطاف‏پذیر ممکن است از نظر روانشناسان خیلی سالم‌تر یا رشد یافته‏تر باشد اما ارزش انعطاف ناپذیر یا انعطاف‏پذیر بستگی یک موقعیت دارد و افراد هر دو گروه کارهای مفید مؤثری در جامعه انجام می‌دهند (جان، به نقل از پروین، 1990).

 

2- 2- 1- 3- 4- سازگاری (A)

همانند برون‏گرایی، سازگاری مقدمتا بُعدی از تمایلات بین فردی است یک فرد، سازگار اساساّ نوع دوست است. او نسبت به دیگران همدردی کرده و مشتاق است که کمک کند و باور دارد که دیگران نیز متقابلاً کمک کننده هستند. در مقابل فرد غیر سازگار ستیزه‌جو،  خودمدار و شکاک نسبت به دیگران بوده و رقابت‌جو است تا همکاری کننده. افراد بسیاری مایل‌اند که سازگار بودن را هم به عنوان صفتی که از لحاظ اجتماعی مطلوب است و هم از لحاظ روانی حالت سالم‌تری است، را داشته باشند. این امر نیز حقیقت دارد که افراد سازگار مقبول‏تر و محبوب‏تر از افراد ستیزه‌جو هستند ولی باید توجه داشت که آمادگی برای جنگیدن در برابر منافع خود هم یک امتیاز است و لذا سازگار بودن در میدان جنگ یا در صحن دادگاه فضیلتی محسوب نمی‏شود. همچنین تفکر انتقادی و بدبین بودن در علم نیز به تحلیل‏های صحیح علمی کمک می‏کند هیچ ‏یک از دو قطب انتهایی این عامل از نقطه نظر جامعه مطلوب نیست و نیز هیچ یک لزوماً در مورد سلامت روانی فرد نیز مفید نمی‏باشد (هورنای[4]، 1945). افراد دارای نمره بالا در رگه سازگاری دارای ویژگی‏هایی همچون اعتماد، رک‏گویی،  دگر دوستی، همراهی، تواضع و دل‌رحمی هستند (آتش‏افروز،  پاکدامن و عسگری، 1378). در واقع این رگه صداقت، دگر دوستی و همدردی را در بر می‌دارد و در تضاد با خصومت بدبینانه و خودمیان بینانه (اویا و همکاران[5]، 1995).

نمره پایین در A حالات خودشیفتگی،  ضداجتماعی و اختلال شخصیتی پارانویید همراه بوده در حالی که نمره بالا در  Aبا اختلال شخصیتی وابسته همراه است (کاستا و مک گری[6]، 1990).

 

2- 2- 1- 3- 5- وظیفه‏شناسی (C)

تعدادی از تئوری‌های شخصیت بخصوص تئوری روان پویایی به کنترل تکانه‌ها توجه دارد. در طول دوره رشد اغلب افراد یاد می‏گیرند چگونه با آرزوهایشان کنار بیایند و ناتوانی در جلوگیری از تکانه‌ها و وسوسه‌ها کلاّ نشانه‏ای از بالا بودن N در میان بزرگ‌سالان است. کنترل خود،  همچنین می‏تواند به مفهوم قدرت طرح‌ریزی خیلی فعال سازمان‌دهی و انجام وظایف محوله به نحو مطلوب نیز باشد. تفاوت‌های فردی موارد احساس با وجدان بودن است. فرد با وجدان هدفمند با اراده و مصمم می‏باشد. افراد موفق،  موسیقیدان بزرگ و ورزشکاران به نام این صفات را در حد بالا دارند. نمره بالا C با موفقیت شغلی و تحصیلی همراه است.

پاکیزگی زیاد و (معتاد کار) بودن اجتناب کند. با وجدان بودن جنبه‌ای از آن چیزی است که مدتی(منش) نامیده می‏باشد. افراد با نمره بالا در C زیاد دقیق خوش قول و مطمئن هستند اما افراد با نمرات پایین در C لزوماً فاقد اصول اخلاقی نیستند اما در به‌کارگیری اصول اخلاقی زیاد دقیق نیستند. همچنین آنان در تلاششان برای رسیدن به هدف‏هایشان بی‌حال هستند. مدارکی که وجود دارد که این افراد خیلی لذت‌گرا بوده و علاقه زیادی به امور جنسی دارد (مک کری و همکاران[7]، 1986) افراد واجد تعهد بالا که بر خود تسلط دارند درگیری‏هایی را که بالاجبار در روابط به وجود می‏آید سازنده‏تر اداره می‏کنند (دانلان و همکاران[8]، 2005). این افراد به اصول پایبند هستند و برای اهدافشان تلاش می‏کنند (اویا و همکاران، 1995).

 

[1] McGarry & Gustav

[2] Donnelly & others

[3] Custe & al

[4] Horney

[5] Avya & al

[6] Costa & McGarry

[7] McCrae & al

[8]. Donnelly & others

Written by