تعلیم و تربیت

دانلود پایان نامه

2. 2. 1. جایگاه و شأنیت نهج البلاغه
نهج البلاغه، بى‌تردید پس از قرآن کریم گران‌قدرترین و ارزشمندترین میراث فرهنگى اسلام است. این کتاب مجموعه‌اى است به ابعاد وجودى یک انسان کامل، زیرا نازلات و صادرات وجودى است که والاترین وجود پس از پیامبر اکرم ’ است.
نهج البلاغه، شفاى دردهاى روحى بشر و راز هدایت اجتماعى و سیاسى است. این کتاب، منشور انسان‌سازى، و دریچه‌اى به نور، و راهى از ملک تا ملکوت است. نهج البلاغه، مکتوب مبارزه با بیدادگرى و زراندوزى و بت‌پرورى است؛ و راه برپایى حدود الهى و افق ارزش‌هاى آرمانى است.
ـ نهج البلاغه، صحیفه ساختن فرد و جامعه، و آموزگار کفر ستیزى و فقر ستیزى است؛ و نه تنها راه روشن بلاغت (نهج البلاغه) که راه روشن هدایت است.
ـ نهج البلاغه، پرکننده خلاءهاى عمیق فکرى، اجتماعى و سیاسى، و پاسخگوى مسائل و مشکلات گوناگون مسلمانان و جوامع بشرى در همه‌ی زمان‌ها و در تمام مکان‌هاست.
ـ نهج البلاغه، دریاى معرفت بى‌انتها و نور هدایت بدون خاموشى است؛ و دستورالعملى براى سیادت این جهانى و سعادت آن جهانى است. امام خمینى & در توصیف جایگاه این کتاب شریف فرموده است:
«کتاب نهج البلاغه که نازله روح اوست، براى تعلیم و تربیت ما خفتگان در بستر منیت و در حجاب خود و خودخواهى، خود معجونى است براى شفا و مرهمى است براى دردهاى فردى و اجتماعى و مجموعه‌اى است داراى ابعادى به اندازه ابعاد یک انسان و یک جامعه انسانى از زمان صدور آن تا هر چه تاریخ به پیش رود و هر چه جامعه‌ها به وجود آید و ملت‌ها متحقق شوند و هر قدر متفکران و فیلسوفان و محققان بیایند و در آن غور کنند و غرق شوند.»
3. 2. 1. مؤلف نهج البلاغه
مؤلف نهج البلاغه ابوالحسن محمّد بن حسین موسوى معروف به «سید رضى» و «شریف رضى» است. وى در سال 359 هجرى، دیده به جهان گشود و در سال 406 هجرى، دیده از جهان فرو بست. سید رضى هم از جانب پدر و هم از جانب مادر نسبى بس شریف داشت. از سوى پدر با پنج واسطه به امام هفتم موسى بن جعفر × و از سوى مادر با شش واسطه به امام چهارم حضرت على بن الحسین × مى‌رسید. از این رو بهاء الدوله دیلمى او را به «ذى الحسبین» و «شریف رضى»ملقّب نمود.
سید رضى از اوان کودکى همراه برادرش سید مرتضى به تحصیل علوم مقدماتى پرداخت و هوش سرشار و استعداد کم نظیر خود را در عرصه‌هاى مختلف ظاهر ساخت. بیش از ده سال از سن شریف رضى نگذشته بود که به سرودن شعر پرداخت و چنان قریحه‌اى از خود نشان داد که سابقه نداشت. هنوز بیستمین بهار زندگى را پشت سر نگذاشته بود که در تمام معارف و علوم اسلامى سرآمد همگان گشت، و در سرودن شعر به مقامى دست یافت که هیچ کس بدان مرتبه راه نیافت.
سید رضى در عزت نفس و بلندنظرى، سخاوت و بخشندگى، پایبندى به امور شرعى، پرهیز از تملق و چاپلوسى، پارسایى و پرواپیشگى در روزگار خود مانند نداشت. روح آزادگى در شریف رضى چنان جلوه داشت که با ابو اسحاق صابى غیر مسلمان رابطه‌اى صمیمى داشت و میان آن دو مراودات و مراسلات علمى و ادبى برقرار بود؛ و چون او درگذشت، سید رضى در قصیده‌اى عالى و بسیار حزن انگیز او را مرثیه گفت. برخى از این مرثیه سرایى برآشفتند و سید رضى را سرزنش کردند که شخصى چون او، از دودمان پیامبر، کسى چون ابواسحاق صابى کافر را مرثیه مى‌گوید و از فقدان او چنین مى‌نالد! و سید رضى پاسخ داد که من فضل و کمال او را ستوده‌ام، نه جسم و بدن او را.
ثعالبى ادیب معاصر با سید رضى، در گذشته به سال 429 هجرى، درباره‌ی او چنین مى‌نویسد:
«او اینک نابغه دوران، و نجیب‌ترین بزرگان عراق، و در عین شرافت نسب و افتخار حسب، مزین به ادبى نمایان و فضلى تابان و بهره‌اى وافر از تمام خوبی‌ها و نیکویی‌هاست. از این گذشته او سرآمد شاعرانى است که از دودمان ابوطالب برخاسته‌اند، چه گذشتگان و چه معاصران. و اگر بگویم او سرآمد شاعران قریش است، گزافه نگفته‌ام که گواه صادق آن اشعار اوست که این ادعا را مى‌توان با مراجعه بدان‌ها دریافت؛ اشعارى عالى و استوار، خالى از سستى و عوار، که در عین روانى و سلاست، محکم است و با متانت، داراى معانى نغز و بلند، و چونان میوه رسیده و باطراوت.»
سید رضى با وجود گرفتاری‌هاى بسیار سیاسى و اجتماعى و فرهنگى و على رغم مشاغل مهم و حساس و وقت گیرى همچون نقابت طالبیان و امارت حج و نظارت دیوان مظالم، در عمر چهل و هفت ساله‌ی خویش آثارى بس مهم بر جاى گذاشته است که هر یک در نوع خود ممتاز و حائز اهمیتى بسیار است که البته برخى از آن‌ها به جاى مانده و بسیارى از آن‌ها از میان رفته است و جز نام و نشانى از آن‌ها باقى نمانده است. در بین آثار شریف رضى نهج البلاغه مهم‌ترین و برجسته‌ترین آن‌هاست که هیچ کتابى پس از قرآن کریم به والایى و شیوایى، و گرانمایگى و جاودانگى آن نمى‌رسد و سید رضى آن را در سال 400 هجرى، شش سال پیش از وفاتش‍ تألیف کرده است.
4. 2. 1. چرایى و چگونگى تألیف نهج البلاغه:
نهج البلاغه عنوانى است که سید رضى براى منتخبى از خطبه‌ها و مواعظ، نامه‌ها و عهدنامه‌ها، کلمات کوتاه و قصار امیر مؤ منان على × برگزیده است، و این کتاب در فرهنگ اسلامى مانند آفتاب نیمروز مى‌درخشد، و صدفى مشحون به گوهرهایى از حکمت‌هاى عالى است. براى آشنا شدن با چرایى و چگونگى تألیف این اثر جاودان لازم است به انگیزه تألیف، تبویب، کمیت، وجه تسمیه و وجه شاخص تألیف اشاره شود که در ذیل بدان مى‌پردازیم.
5. 2. 1. انگیزه تألیف نهج البلاغه:
اینکه چه عاملى سبب شد شریف رضى به تألیف نهج البلاغه برانگیخته شود و چنین اثرى به وجود آید از امور مهم در شناخت این کتاب بى‌نظیر است. شریف رضى خود در مقدمه‌اى که بر نهج البلاغه آورده، انگیزه جمع‌آورى و تألیف خویش را چنین بیان کرده است:
«در آغاز جوانى و طراوت زندگانى به تألیف کتابى در خصایص و ویژگی‌هاى ائمه ^ دست زدم که مشتمل بر خبرهاى جالب و سخنان برجسته آنان بود. انگیزه این عمل را در آغاز آن کتاب یادآور شده‌ام و آن را آغاز سخن قرار داده‌ام. پس از گردآورى خصایص امیر مؤمنان × موانع ایام و گرفتاری‌هاى روزگار مرا از تمام کردن باقى کتاب باز داشت. آن کتاب را به باب‌ها و فصل‌هاى مختلف تقسیم کرده بودم و در پایان آن فصلى بود که سخنان کوتاه امام × در زمینه مواعظ و حکم و امثال و آداب نقل شده از او را ـ بجز خطبه‌هاى بلند و نامه‌هاى مفصل ـ در آن فصل آورده بودم. گروهى از دوستان، این فصل را پسندیدند و از نکات بى نظیر آن دچار شگفتى شدند و از من خواستند کتابى تألیف کنم که سخنان برگزیده امام در همه رشته‌ها و شاخه‌هاى گفتارش، از خطبه‌هاى آن حضرت گرفته تا نامه‌ها و مواعظ و ادبش را در بر داشته باشد، زیرا مى‌دانستند این کتاب، در بر دارنده شگفتی‌هاى بلاغت و نمونه‌هاى ارزنده فصاحت و گوهرهاى ادبیات عربى و نکات درخشان از سخنان دینى و دنیوى خواهد بود که در هیچ کتابى جمع آورى نشده و در هیچ نوشته‌اى تمام جوانب آن گردآورى نگشته است، زیرا تنها امیر مؤمنان × است که سرچشمه و آبشخور فصاحت و منشاء و آفریدگار بلاغت است؛ گوهرهاى نهفته‌اش به وسیله او آشکار گردیده و آیین و آدابش از او گرفته شده است. تمام خطیبان و سخنوران به او اقتدا کرده و همه واعظان بلیغ از سخن او استمداد جسته‌اند. با وجود این، او همیشه پیشرو است و آنان دنباله رو، او مقدم است و آنان مؤخر، زیرا سخنان آن حضرت رنگ الهى و عطر سخنان پیامبر را به همراه دارد.
از این رو خواسته آنان را اجابت کردم و این کار بزرگ را آغاز نمودم، در حالى که یقین داشتم سود و نفع معنوى آن بسیار است و به زودى همه جا را تحت سیطره خود قرار خواهد داد و اجر آن ذخیره آخرت خواهد بود؛ و بدین وسیله خواستم علاوه بر فضایل بى شمار دیگر، بزرگى قدر و شخصیت امیر مؤمنان × را در فضیلت سخنورى نیز آشکار سازم، زیرا او تنها فردى است که از میان تمام گذشتگان که سخنى از ایشان به جا مانده، به آخرین مرحله فصاحت و بلاغت رسیده است. اما سخنان آن حضرت اقیانوسى است بى کرانه و انبوه گوهرهایى که هرگز درخشش آن کاستى نگیرد.»
شریف رضى با چنین انگیزه و جهتگیرى دست به کار شد و به گزینش و باب بندى گوهرهاى کلام امیر مؤمنان × پرداخت.
6. 2. 1. تبویب نهج البلاغه

این نوشته در علمی _ آموزشی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.