وبراساس آن حوزه نفوذ کاربری مراکز شهری یا منطقه کاربردی را مشخص نمود.»(رفیعی،۱۴:۱۳۷۱)
«در روش تحلیل جریان ها،موانع طبیعی مانند ارتفاعات ،آب وهوای سطحی ،محدوده حوزه نفوذ را می تواند کوچکتر نماید .فرضا برای تعیین حوزه نفوذ شهر کازرون براساس این روش می توان متغیرهایی همانند شغل،مراجعه به بیمارستان،آموزش،مراجعه برای خرید عمده(روزانه،هفتگی،سوخت،نفت)وغیره با امارگیری میزان مراجعات وبه کمک اطلاعات ،حجم جریان ها را به شهر مشخص نمود وآبادی های مراجعه کننده را به هم وصل کرد وبدین طریق محدوده حوزه نفوذ این شهر را به دست آورد .»(زیاری،۸۳:۱۳۸۵)
۳-۱-۲-۲ . آنالیز جاذبه ای۱۰۴
اولین نظریه که واکنش متقابل تعدادی از فعالیت های انسانی را در سازمان فضایی سرزمین مورد بررسی قرار می دهد ،تئوری مدل جاذبه است .جغرافیدانان یکی از مهمترین امانت هایی که از علوم فیزیک گرفته اند،همین مدل جاذبه است.یکی از روش های تعیین حوزه نفوذ شهری ،مدل جاذبه (باالهام ازقانون نیوتن ) می باشد براساس این مدل می توان نقطه جدایی بین دو شهر راتعیین کرد .(عظیمی۹۶:۱۳۸۳)
مدل جاذبه به عنوان یکی از ۲ مدل کاربردی درتعیین حوزه نفوذ شهرها از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است . این مدل از کار پیشتازانه ویلیام ریلی در کتابی تحت عنوان” قانون جاذبه خرده فروشی” در سال ۱۹۲۹ بنیاد گذاشته شد .«ریلی» معتقد بود که شباهت زیادی بین میدان شهری و میدان جاذبه وجود دارد . میدان جاذبه در اینجا به همان مفهوم نیوتونی به کار رفته است .در این مدل ریلی فرض کرده است که میزان مراجعه جمعیت به فروشگاهای یک شهر رابطه معکوسی با فاصله بین جمعیت وشهر مورد نظر .رابطه مستقیمی با تعداد جمعیت آن شهر دارد .از این فرض او نقطه ای به نام نقطه شکست پیشنهاد کرد که به دو متغیر فاصله و جرم(جمعیت) ارتباط پیدا می کند .اگر دوشهر دارای اندازه و سطح یکسان در شبکه شهری باشند ،نقطه شکست دقیقا در وسط دو شهر واقع می شود .اما اگر این دو شهر هم اندازه وهم سطح نباشند،شهربزرزگتر برای جذب وکشش مصرف کنندگان دارای قدرت بیشتری از شهر کوچکتر خواهد بود .در این صورت نقطه شکست به تناسب اندازه شهر بزرگتر از آن فاصله می گیرد وبه شهر کوچکتر نزدیک می شود این بدان معنی است که دایره نفوذ شهر بزرگ برای جذب مشتریان ،بزرگتر خواهد بود .برای دستیابی به نقطه شکست بین دوشهر ،ریلی فرمول زیر را پیشنهاد کرده است .
فاصله نقطه شکست از شهر A: d_AB/(1+√(PB/PA))
که در آن PAجمعیت شهر A و PB جمعیت شهر B،و〖 d〗_(AB ) فاصله بین دوشهر B و A محسوب می شود
(همان:۹۸)
تحلیل جاذبه ای با نیروهای تئوریکی جذب بین مراکز به جای جریان های واقعی سروکار دارد وبه این ترتیب می توان آن را دیدگاهی با اهمیت درجه دو دانست،اما اگر این دیدگاه با دقت مورد استفاده قرار گیرد ،راهنمای خوبی برای جریان های واقعی واز آن مهمتر جریان های بالقوه بین مراکز خواهد بود .این شاخه روبه رشد فیزیک اجتماعی توسط زیف،رایلی،استوارت و استوفر۱۰۵ ودیگران براساس دیدگاه احتمالات در مورد کنش متقابل بین انسان ها رشد کرده واز فیزیک نیوتنی تقلید کرده است .مدلهای ساده جاذبه فرض می کنند که کنش متقابل بین دو مرکز با جرم مراکز وبه طور معکوس با فاصله بین مراکز رابطه دارد .در اشکال توسعه یا فته وجدید مدل ،جرم را با متغیرهایی مثل جهت،اشتغال،درآمد،هزینه ودرآمد کل خرده فروشی ،اندازه گرفته اند وفاصله را به صورت فیزیکی(کیلومتر)زمان،قیمت وغیره …..
به زبان ریاضی Tij=k[PiPj/dij^2 ]
نیروی جاذبه بین شهرهای i و Tij = j
جرم دومرکز = pi و pj
فاصله دور مرکز = dij
ثابت = k
مفهوم پتانسیل دموگرافیک یا پتانسیل جاذبه ای ،مفهوم دیگری است که در کار منطقه بندی اهمیت دارد و از همان مفهوم بالا استخراج می شود .
iVj=k[Pi/dij]
پتانسیل دموگرافیک مرکزi ایجاد شده به وسیله جرم مستقر در مرکزiVj به صورت بالا تعریف می شود اگر i توسط مراکز متعددی احاطه شده باشدin))پتانسیل کل مرکز i چنین خواهد بود .
Vi=k∑_(j=1)^n▒[Pi/dij]
با محاسبه پتانسیل برای سایر مراکز در ناحیه موردمطالعه ،خطوط هم پتانسیل را می توان برروی نقشه کشید که جذابیت نسبی وحوزه نفوذ مراکز گوناگون را نشان می دهد و ازروی چنین خطوطی می توان مناطق کارکردی را مشخص کرد .(گلسن،۱۳:۱۹۸۰)
۳-۱-۳ . بررسی و جمع بندی روشهای معرفی شده
در ارتباط با کاربرد این مدل ها در تعیین مناطق می توان گفت با وجود کارایی ومعتبر بودن نسبی روشهای ارائه شده حداقل برای تعیین مرکزیت های اداری،تاکنون استفاده چندانی از این مدل ها درمحیط ایران نشده است. اما برای انجام سایر مطالعات منطقه بندی چنانکه در آغاز فصل به تفصیل به آنها خواهیم پرداخت از مدل های مختلفی چون تاکسونومی،تحلیل عوامل استفاده شده است که باتوجه به زمان انجام منطقه بندی ها برخی اکنون دیگر بسیار قدیمی محسوب می شوند.
اما در رابطه با استفاده از روشهای مطرح شده برای تعیین مرکزیت های اداری دکتر کریمی پور بیان می کند که: «فرصت استفاده از این مدلهای علمی در محیط سیاسی ایران برای تعیین مرکزیت ،باوجود چند مانع ،محدود بوده است.»(کریمی پور،۱۸:۱۳۸۱)
۱.«ناحیه گرایی :تاریخ وتنوع شدید محیط طبیعی، بستری را برای حداکثر گرایشهای ناحیه ای در ایران مهیا کرده اند.چون قسمت اعظم جمعیت در بخش کوچکی از سرزمین در حواشی شمال ،غرب وجنوب متمرکز شده اند،تکاثف کلی جمعیت به شدت ناموزون است .ودربیش از نیمی از وسعت کشور به کمتر از دونفر درهرکیلومتر مربع می رسد.حتی در روی فلات سکونتگاهها اغلب توسط بیابان های وسیع وخالی از سکنه از یکدیگر جدا می شوند .به آسانی می شود فهمید که چرا ایرانیان بیشتر تمایل دارند هویت خود را با استانها و شهرهای مهم آنها که به فاصله زیاد دور ازهم قرارگرفته اند ،مثل تبریز ،اصفهان،شیراز،کرمان،یزد ومشهد منطبق کنند .به همین دلیل کجایی هستی جزو نخستین پرسش هایی است که شهروندان ایرانی در نخستین آشنایی با یکدیگر طرح می کنند . ناحیه گرایی در ایران به حدی قدرتمند است که حتی بیشتر مراجع تقلید نیز اغلب پشیبانی ورجوع کنندگانشان را باید از زادگاه وقلمروهای مجاورش بیابند .حتی پسوند بیشتر این مراجع نیز به زادگاه یا وطنشان برمی گردد .درمجموع چنانچه سخن از تبدیل شدن به مرکزیت ناحیه ای به میان آید،اغلب شهرهای مجاور،خواهان دسترسی به چنین جایگاهی می باشند.»(جیروند ،۹۶:۱۳۷۴)
۲.«جریان رقابت ها :رقابت های دیرینه وحتی بسیار کهنه ای که بین کانونهای شهری در یک ناحیه وجود دارد وریشه آنها را بایددر برخوردها وجنگ های قدیمی محلی وناحیه ای جستجو کرد،برجراین ناحیه ای اثرگذاشته وآنرا تشدید کرده است .
۳. فرصت ها :ساکنین هرواحدسیاسی در ایران ،اعم از ده،دهستان،بخش وشهرستان به خوبی درک کرده اند که با ارتقا واحد سیاسی به واحد بالاتر،فرصت های مناسب تری برای اجابت مطالبات وتقاضاهای متعدد وبرآورده نشده به وجود خواهد آمد .فرصتی که نمی توان آن را به آسانی در اختیارسکونتگاه مجاور رقیب قرارداد .از سوی دیگر هرسکونتگاه با دسترسی به ارتقای سطح مورد نظر،سعی خواهد کردتا حداکثر امکانات ارائه شده را در مرکز متراکم نموده واز تخصیص آنها به حاشیه ها جلوگیری کند.این عوامل وفرایندها مانعی بزرگ در توفیق نواحی برای تکوین واحدهای جدید سیاسی از ده تا شهرستان ودرتمام پهنه سرزمینی ایران هویدا بوده وبخش قابل توجهی از تنش ها حتی درگیری های محلی یا ناحیه ای را تشکیل داده است .»(کریمی پور،۲۶:۱۳۸۱)
۳-۲ . معرفی روش پژوهش
با توجه به توضیحات داده شده در قسمت قبل تلاش شده تا در این مطالعه از روش جدیدتر و کارآمدتری که همزمان امکان نمایش و تحلیل را فراهم می کند استفاده کنیم . و از آنجا که مطالعه حاضر در دوبخش نظری وعملی صورت می گیرد روش پژوهش در هربخش متناسب با اهداف مورد نظر انتخاب شده است.
۳-۲-۱ . روش اسنادی
«روشهای اسنادی در زمره روشها یا سنجه های غیر مزاحم و غیر واکنشی به شمار می آیند به این دلیل که هنگام استفاده از دیگر روش ها نظیر مشاهده،مصاحبه و….مشکل اساسی جمع آوری اطلاعات است وحال آنکه به هنگام کاربرد روشهای اسنادی اطلاعات موجودند. استفاده از اسناد ومدارک زمانی صورت می گیرد که با تحقیقی تاریخی در دست انجام است و یا آنکه تحقیق مرتبط با با پدیده ها موجود بوده ولی محقق در صدد شناسایی تحقیقات قبلی در مورد آن موضوع برآمده باشد. ویا آنکه پژوهش نیاز به استفاده از اسناد ومدارک را ایجاب نماید.» (ساروخانی،۲۵۶:۱۳۸۸) از روش اسنادی متناسب با رویکرد پژوهش در بخش اول و همچنین در بخش کاربردی به منظور بررسی اسناد و نقشه های تاریخی برای مطالعه در مورد محدوده های تاریخی مناطق استفاده شده است .
۳-۲-۲ . ناحیه بندی کارتوگرافیکی
شیوه فوق که در تقسیم نواحی بزرگتر به نواحی کوچکتر ودر عین حال همگن تر کاربرد دارد از ترکیب لایه های مختلف اطلاعاتی که همان روش هم پوشانی۱۰۶ لایه ها می باشد بهره می گیرد. برای هر لایه اطلاعاتی می توان برحسب ملاک وزن های متفاوتی را در نظر گرفت، به این ترتیب، همراه با ترکیب لایه های مختلف میزان اهمیت هرشاخص نیز لحاظ می شود.۱۰۷ این روش در بخش دوم پژوهش برای تلفیق وتحلیل لایه های اطلاعاتی مورد استفاده قرار گرفته است .
بنا بر هدف اصلی این تحقیق که تعیین محدوده فضایی زیست منطقه می باشد بهترین راه، استفاده از توانایی نرم افزار GIS در هم پوشانی لایه های مختلف اطلاعاتی تشخیص داده شد.بنابراین GIS، ابزار اصلی مطالعه و هم پوشانی لایه ها و Region Groups به عنوان بخشی از توانایی نرم افزار GIS در تشخیص مجاورت ها و نقاط همسایگی تکنیک اصلی مورد استفاده در مطالعه حاضر در دو مرحله، چنانکه توضیح آن در ادمه خواهد آمد معرفی می شوند.
۳-۳ . معرفی محدوده مطالعاتی
در این مطالعه منطقه غرب خراسان رضوی چنانکه در مقدمه آمد به عنوان منطقه مورد مطالعه انتخاب شده است . رویکرد منطقه ای این پژوهش وتازگی موضوع که از ابتدا مشخص نمی کرد آبا مرزهای زیست منطقه فراتر از مرزهای رسمی – اداری خواهند شد یا خیر بررسی را در سطحی وسیع تر از یک شهرستان ایجاب می کرد وبه این دلیل گرچه این مطالعه با محوریت شهرستان کاشمر انجام شده است اما هفت شهرستان هم

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید