مرز با آن نیز برای بیانی واضح تر مدنظر قرارگرفته اند .شهرستان های مورد نظر در این پژوهش که مجموع داده های اطلاعاتی در ارتباط با آنها جمع آوری شده است عبارتند از شهرستان نیشابور، سبزوار، تربت حیدریه ، کاشمر، فیض آباد محولات ، خلیل آباد و بردسکن .
۳-۴ .مجموع داده های اطلاعاتی
مجموع داده های مورد استفاده این مطالعه بنا به رویکرد تکنیکی منتخب و ابزار مورد استفاده به صورت لایه های جی آی اسی خواهند بود. به منظور ارائه ای ساختارمند از مجموع اطلاعات جمع آوری شده و سهولت در امر تلفیق نهایی لایه ها،ابتدا ۶ منطقه به نام های منطقه اکولوژیکی، منطقه تاریخی، منطقه اقلیمی، منطقه توپوگرافیک، منطقه اقتصادی، منطقه رسمی- اداری، منطقه فرهنگی در نظر گرفته شده و سپس بنا به ماهیت هرمنطقه داده های مرتبط در آن گروه قرا داده شده اند. مناطق موردنظر و منطق استفاده از داده های مرتبط در هرکدام از آنها در فصل ۵ تشریح شده است .
اما برای آشنایی بیشتر با مجموع اطلاعات پایه ای که در تهیه نقشه های ترکیبی مورد استفاده واقع شدند آنها را به ترتیب زیر معرفی می کنیم
منطقه اکولوژیک – نقشه حوزه های آبریز ، نقشه اقلیم منطقه و نقشه توپوگرافی منطقه .
منطقه اقتصادی – نقشه مراجعات روستایی ، نقشه پوشش اراضی منطقه .
منطقه توپوگرافیک – نقشه توپوگرافی ، نقشه تیپ اراضی ، نقشه خاک منطقه .
منطقه اقلیمی – پهنه های اقلیمی تعیین شده در سیستم دومارتن با پارامترهای دما،درجه حرارت و میانگین بارش سالیانه .
منطقه تاریخی – نقشه بلوک های تاریخی منطقه در سده های نخستین اسلامی .
منطقه فرهنگی – زبان، مذهب، حضور قومیت ها در منطقه .
۳-۵ . تکنیک ترکیب لایه های اطلاعاتی
پس از توضیح ارائه شده در خصوص داده های مورد استفاده در این مطالعه به نحوه به کارگیری آنها را در محیط GIS می پردازیم. همانطور که دیدیم برخی از مناطق تنها از یک لایه از اطلاعات و برخی دیگر از ترکیب چند لایه اطلاعاتی تشکیل شده اند.
در مرحله بعد از جمع آوری اطلاعات، داده های مورد نظر وارد محیط نرم افزار شده و هم پوشانی در دو مرحله صورت گرفت :
مرحله اول ترکیب اولیه لایه های اطلاعاتی برای تشکیل هر یک از شش منطقه مورد نظر
مرحله دوم ترکیب نهایی شش منطقه مطالعاتی برای تعیین محدوده نهایی زیست منطقه
بنابرآنچه در توضیح نحوه تشکیل هریک از مناطق آمد سه منطقه ترکیبی توپوگرافیک ،اکولوژیک و منطقه اقتصادی خود از ترکیب لایه های اطلاعاتی جداگانه ای تشکیل می شوند. در اولین مرحله پس از اینکه داده ها طبقه بندی شده و به صورت نقشه درآمدند از ترکیب آنها برای تشکیل هریک از هفت منطقه مورد نظر استفاده کردیم. به عنوان مثال از ترکیب لایه های خاک، توپوگرافی ولندتایپ، به منظور تشکیل یک منطقه توپوگرافیک همگن بهره بردیم.
پس از تبدیل داده ها به رستر در اولین مرحله استفاده از دستور Combine ریزپهنه بندی کاملی از تمامی تفاوت ها در منطقه به دست داد در مرحله بعد پهنه های کوچکتر با توجه به همجواری وبراساس اصل مجاورت با پهنه های بزرگتر مجاور ترکیب شده و به صورت یک پهنه نمایش داده شدند . ودر نهایت پهنه بندی موجود به صورت آنچه در نقشه آمده است نمایش داده شدند. روالی که برای تشکیل مناطق ترکیبی در مرحله اول طی شده دقیقا همان مرحلی است که برای تشکیل زیست منطقه نهایی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
شکل ۳-۲ : نمایش نحوه هم پوشانی لایه های اطلاعاتی برای معرفی زیست منطقه
ماخذ : مطالعات پژوهش
فصل چهارم- بررسی منطقه مورد مطالعه
۴. معرفی منطقه مورد مطالعه
بنا برآنچه در توضیح تئوری راهنمای این مطالعه گفته شد شناخت کامل منطقه مورد بررسی به منظور درک شرایط طبیعی وتاریخی خاص حاکم بر منطقه از اهمیت فراوانی برخوردار خواهد بود. بر این اساس تعیین این منطقه با محوریت شهرستان کاشمر(ترشیز قدیم) و درنظر گرفتن هفت شهرستان هم مرز با آن که تحت عنوان منطقه غربی خراسان معرفی می شوند ، با شناخت منطقه توسط نگارنده توجیه خواهد شد. براین اساس منطقه ای که به عنوان ناحیه مورد مطالعه در پژوهش حاضر انتخاب شده است محدوده ای است در غرب وجنوب غرب خراسان رضوی مشتمل بر شهرستان های نیشابور، سبزوار، تربت حیدریه، فیض آباد ومحولات، بردسکن ،خلیل آباد و کاشمر که با محوریت شهرستان کاشمر برای مطالعه حاضر و تایید تجربی زیست منطقه مورد نظر معرفی می شود .در ضمن این مطلب با توجه به موضوع مورد مطالعه وبا در نظر گرفتن مجموع داده های طلاعاتی ضروری است تا از نحوه پراکنش داده های اطلاعاتی در کل منطقه غرب خراسان رضوی چنانکه در بخش عملیاتی به آن پرداختیم اطلاع یابیم .
سپس به شناخت شهرستان کاشمر با تاکید برفاکتور های عمده ای چون اقلیم و تاریخ و موقعیت جغرافیایی آن در طول تاریخ خواهیم پرداخت. تردیدی نیست که موقعیت های جغرافیایی وتصمیم گیریهای سیاسی نقش به سزایی در تکوین سکونتگاهای بشری در طول تاریخ داشته اند. از این نظر مطالعه جغرافیای تاریخی منطقه به منظور بررسی گذشته تاریخی وتاثیر عوامل مخلف در تحول مکان ها در این عرصه به ما کمک زیادی خواهد کرد. بررسی قلمروهای تاریخی در شهرستان مورد نظر با تاکید بر موقعیت جغرافیایی آن و قرارگیری شهرستان در محدوده های تقسیماتی مختلف در طول زمان مورد بررسی قرارخواهدگرفت. اما از آنجا که مطالعه حاضر با رویکردی منطقه ای صورت می گیرد و با درنظر گرفتن این مسئله که از سویی غرب خراسان بخش وسیعی از استان خراسان را تشکیل می دهد واز سوی دیگر توجه به این نکته که شهر قدیمی نیشابور به عنوان یکی از مهمترین شهرهای استان در طول تاریخ از مراحل بسیاری گذشته و هم اکنون نیز نقش مهمی را از نظر جمعیتی واقتصادی در استان ایفا می کند لازم دیده شد که بررسی موقعیت جغرافیایی منطقه را به منظور درک بهتر قلمرو های تاریخی آن و موقعیت جغرافیایی شهرستان های مورد بحث در طول تاریخ از استان خراسان آغاز کنیم .این امر به درک بهتری از گذشته تاریخی منطقه یاری خواهد رساند.
در توضیح سیر تاریخی استان خراسان تا حدود زیادی با تاریخچه شهرستان های مورد نظر نیز آشنا خواهیم شد. مطابق با اطلاعات تاریخی نیشابور ابر شهر منطقه در طول تاریخ حوادث بسیاری را به خود دیده است و مهمترین شهر منطقه محسوب می شود به گونه ای که سبزوار،ترشیز، زاوه و حتی در دوره ای مشهد در زیر سایه این شهر قرار می گرفتند. سپس توضیح جغرافیای طبیعی تا حد زیادی ما را با زیر ساخت های طبیعی منطقه آشنا خواهد ساخت.
۴-۱ . اوضاع تاریخی منطقه خراسان
۴-۱-۱ . قلمرو خراسان در ادوار تاریخی
معنی “خراسان” در دائره المعارف اسلامی ومعجم البلدان سرزمین نورانی یا طالع آمده وآن را مرکب از دو کلمه “خور” به معنی خورشید و”آسان” به معنی شرق دانسته اند .در زبان فارسی قدیم خراسان به معنای خاور زمین است. وبه گفته لسترج این محدوده «تقریبا استان شرقی کشور است که شامل خراسان کنونی،خوارزم، بخارا، سغد، گرگان، سیستان ودیگر ولایات شرقی است.»(لسترج ۱۳۸،۴۸۰)
استان خراسان رضوی بخشی از استان پهناور خراسان بزرگ می باشد که با مصوبه دولت در سال ۱۳۸۳ وپس از تقسیم خراسان به سه قسمت شمالی،رضوی وجنوبی ایجاد شده است .این استان در سال ۱۳۹۰ طبق آمار ارائه شده توسط گزارش آمایش استان که تا زمان انجام این پژوهش یک بخش آن انجام پذیرفته بود، دارای وسعتی بیش از ۱۱۶ هزار کیلومتر مربع، معادل ۷.۸ درصد وسعت کشور، می باشد که بین مدار جغرافیایی ۳۳ درجه و۵۲ دقیقه تا ۳۷ درجه و۴۲ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و۵۶ درجه و۱۹ دقیقه تا ۶۱ درجه و ۱۶ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است .استان خراسان رضوی از شمال وشمال شرقی به طول حدود ۵۳۱.۶ کیلومتر دارای مرز مشترک با جمهوری ترکمنستان واز شرق به طول۳۰۲ کیلومتر دارای مرز مشترک با کشور افغانستان بوده واز لحاظ مرزهای داخلی از شمال غربی با استان خراسان شمالی ،از جنوب با استان خراسان جنوبی واز غرب ونیمه شمال غربی به استان های یزد وسمنان محدود می باشد .۱۰۸
استان خراسان ایران(مجموع سه استان خراسان شمالی،رضوی و جنوبی) از نظر وسعت شامل کمتر از نیمی از خراسان بزرگ است که مرزها و تقسیمات داخلی آن در طول تاریخ طولانی ایران تحولات بسیاری به خود دیده است.
«در دوران هخامنشیان که داریوش ایران را به ۳۰ ساتراپ تقسیم کرده بود پارت یکی از ایالات امپراطوری هخامنش بود.مرکز ایالت پارت که بعدها نام خراسان خود گرفت در آغاز شهر نیسایه یا نساء بوده است .این شهر رایونانیان “پارتااوتیسا” می خوانند .
در دوره ساسانیان ودر زمان سلطنت خسرو انوشیروان ایران را به چهار استان یا بخش بزرگ به نام “پاذوکس” تقسیم شده بود که یکی از آنها استان “خوراسان” نامیده می شد این ایالت جزء ایران شهر وحاکم آن را سپهبد می نامیدند که چهار مرزبان در اطاعت از اوبودند :
۱.مرو شاه جهان
۲.بلخ وتخارستان
۳.هرات وبوشنج
۴.ماورالنهر
حدودا تا سال ۸۰۰ هجری قمری خراسان به طور کلی برتمام ایالات اسلامی که در قسمت شرق کویرلوت تاکوههای هند واقع بوده اند اطلاق می گردید وبه این ترتیب تمام بلاد ماورالنهر را در شمال خاوری به استثنای سیستان وقهستان را در جنوب شامل می شد .
در سال ۴۲ هجری در زمان تسخیر خراسان توسط سرداران عرب این ایالت به چهار قسمت یعنی چهار ربع تقسیم گردید، هر ربعی به نام هریک از چهار شهر بزرگی که در زمان های مختلف کرسی آن ربع یا کرسی تمام ایالت واقع گردیدند وعبارت بودند از نیشابور،مرو،هرات وبلخ .»(ثاقب حسین پور،۱۳۷۰)
اصطخری می نویسد : خراسان مشتمل برولایاتی است وخراسان نام اقلیم است که از ناحیه شرق به سجستان وهند محدود است واز غرب به بیابان غز و نواحی گرگان واز شمال به ماورالنهر وبلاد ترک واز جنوب به بیابان فارس وقومس چه اینکه قومس رانیز به نواحی کوهستان دیلم و جرجان ضمیمه نموده ایم وهمچنین ختل را و خوارزم را از ماورالنهر به شمار آوردیم چه اینکه شهرهای خوارزم آن طرف جیحون است .آنگاه ولایات مهم خراسان رابه ترتیب ذیل نام می برد :نیشابور،مرو،هرات ،بلخ وسپس اضافه می کند که در خراسان ولایات دیگر که از ولایات چهارگانه نامبرده نیز کوچکتر است می باشد که از آنهاست قهستان، طوس، نساء، ابیورد، سرخس، اسفزار، بوشنج، بادغیس، گنج رستاق، مرورود، جوزجان، عزج اشار، بامیان، تخارستان، زم، امل واما خوارزم چون شهر مهم آنطرف جیحون است از شمار ماورالنهر قراردادیم .۱۰۹
«در سال ۲۸۳هجری

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید