عمرولیس صفاری خراسان را ضمیمه سیستان کرد وبعدا در سال ۲۸۷اسماعیل سامانی آن را به ماورالنهر ملحق کرد.پس از آن خراسان به قلمرو حکومتی غزنویان ،سلجوقیان،خوارزمشاهین،مغول وتیموریان درآمد. در دوران مغول ایران شامل ۲۰ بخش گردید که خراسان نیز یکی از بخش های آن به حساب می آمد. حدود حکومتی شرق ایران در دوران صفویه خراسان بزرگ نام داشت.»(بدیعی،۲۱۵:۱۳۶۲)
«پس از جنگ هرات در سال ۱۲۴۹هجری قمری خراسان به دو قسمت تجزیه شد،قسمتی که در مغرب هریررود واقع بود جزء ایران وقسمت دیگر به افغانستان ضمیمه شد ویکی از چهار ایالت ایران نام گرفت. در آن زمان ایالت خراسان در غرب هریرود واقع بود که از شمال به ماورالنهر و از غرب به عراق عجم واسترآباد محدود می شد .
خط مرزی در شرق دریای خزر وشمال خراسان در ادوار گذشته رود جیحون بود اما پس از معاهده ترکمنچای وتسلط دولت روسیه به شهرهای سمرقند، بخارا، خیوه ،خوقند،تاشکند، مرو، عشق آباد و بخشی از سرخس مرزهای خراسان به حدکنونی رسید. در دائره المعارف مصاحب می نویسد ایالت خراسان در تشکیلات اداری اواخر دوره قاجاریه فقط کمتر از نیمی از ولایات خراسان قدیم را در برداشته است وباقی این ولایت در افغانستان کنونی وخاک شوروی واقع است.»(مدیرشانه چی،۱۳۴۷: ۱۳۵) «تقسیمات کشوری در ایران تا قبل ازمشروطیت معنا و مفهوم خاصی نداشت پس از برقراری حکومت مشروطه براساس قوانین مصوبه نخست کشور به چهار ایالت و چندین ولایت تقسیم گردید درسال ۱۳۲۴هجری قمری(۱۲۸۵شمسی) خراسان یکی از چهار ایالت کشور بود. از آن سال تا سال ۱۳۱۶ هجری شمسی ایران از حیث تقسیمات سیاسی ایران به ۲۷ قسمت که از نظر وسعت ،جمعیت ،وآب وهوا با یکدیگر متناسب نبودند تقسیم شده بود .هریک از این قسمت ها برحسب اهمیت اداری دارای حکامی بودند. والی برای ایالت،حاکم برای ولایت، نایب الحکومه برای بلوک. خراسان وسیستان یکی از بخش های ۲۷گانه کشور بود که دارای ۱۸ولایت و چندین بلوک به شرح زیر بود .
۱.ولایت مشهد ۲.ولایت سرخس ۳.ولایت دره گز ۴.ولایت قوچان ۵. ولایت بجنورد ۶.ولایت نیشابور ۷.ولایت جوین ۸.ولایت سبزوار ۹. ولایت اسفراین ۱۰.ولایت جام ۱۱.ولایت باخرز وخواف ۱۲.ولایت تربت حیدری ۱۳.ولایت ترشیز ۱۴. ولایت فروس وگلشن(تون وفردوس) ۱۵.ولایت قائنات ۱۶.ولایت شاهرود ۱۷.ولایت سمنان ودامغان ۱۸.ولایت سیستان.» (کیهان،۱۳۶۹:۱۸۳)
در سال ۱۳۱۶ قانونی به نام قانون تقسیمات کشوری تصویب شد که مطابق این قانون تقسیمات کشوری به پنج درجه استان ،شهرستان،بخش ،دهستان و قریه درآمد که حاکم این واحدها به نام استاندار،فرماندار،بخشدار،دهدار و کدخدا نامیده می شدند که براساس همین قانون برای کشور ۱۰ استان و۴۹ شهرستان پیش بینی گردید .مجددا در همین سال قانونی از مجلس گذشت وخراسان یکی از استان های کشور محسوب شدوبه نام خراسان نامگذاری گردید. مرکزآن مشهد ودارای ۷ شهرستان به نام های سبزوار، بیرجند،تربت حیدریه، مشهد، قوچان، بجنورد وگناباد شد.
درسال ۱۳۲۹ استان خراسان دارای ۱۱ شهرستان ،۴۵ بخشداری،و۱۸۰ دهستان،۴۵ بخشداری و۱۸۰ دهستان.۶۴۱۳آبادی بود .که شهرستان ها عبارت بودند از ۱.شهرستان بجنورد ۲.شهرستان بیرجند ۳.شهرستان تربت حیدریه ۴.شهرستان دره گز ۵.شهرستان سبزوار ۶.شهرستان فردوس ۷.شهرستان قوچان ۸.شهرستان کاشمر ۹.شهرستان گناباد ۱۰.شهرستان مشهد ۱۱.شهرستان نیشابور .
در نقشه تقسیمات کشوری سال۱۳۳۵استان خراسان دارای ۱۲شهرستان به نامهای مشهد، قوچان، بجنورد، نیشابور، سبزوار، تربت جام، تربت حیدریه، کاشمر، گناباد، فردوس، طبس و بیرجند است .در سال ۱۳۳۹ براساس ماده قانونی که از تصویب مجلس گذشت مقرر شد استانها به اسامی اصلی وتاریخی خود خوانده شوند .در این زمان استان خراسان دارای ۱۵ شهرستان و۲۵ بخشداری شد.در ماده ۱۲ همین قانون نیز یک نوع تقسیمات جدیدی به نام فرمانداری کل به وجود آمد که کشور شامل ۱۴استان و۶ فرمانداری کل گردید در این زمان خراسان دارای ۱۵شهرستان و۲۵ بخشداری شد که طی این تقسیمات در خراسان شهرستان های شیروان،اسفراین ودره گز تشکیل وبه ترکیب سال۱۳۳۵ اضافه شدند.
از سال ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۴تغییراتی در محدوده بخشها وشهرستان های خراسان حاصل نشد تا اینکه براساس مصوبه هیئت وزیران بخش باخرز از شهرستان تربت جام جدا وتبدیل به فرمانداری باخرز گردید وبا مصوبه دیگری شهرستان باخرز به شهرستان تایباد تغییر نام داد ونیز شهرستان قاینات تشکیل شد که بدین ترتیب تا پایان سال ۱۳۵۹خراسان دارای ۱۷ شهرستان ۵۳بخشداری و۲۱۰ دهستان گردید .
«از این زمان به بعد با مصوبه های هیات وزیران متعاقبا تغییراتی در تقسیمات داخلی استان به وجود آمد. تا اینکه بعد از مدتها بحث در مورد تقسیم خراسان بزرگ ،«درمصوبه مجلس در تاریخ ۲۹/۲/ ۱۳۸۳ استان خراسان به استان خراسان شمالی با مرکزیت بجنورد،خراسان رضوی با مرکزیت مشهد و خراسان جنوبی با مرکزیت بجنورد تقسیم شد.»(طرح ناحیه مشهد،۱۳۸۳: ۴۲)
«محدوده استان خراسان در طول چند دهه اخیر ،علی رغم ایجاد تغییرات زیاد در تقسیمات استانی کشور (افزایش ده استان به ۲۹ استان) برخلاف بسیاری ازاستان های کشور عملا تغییرات چندانی نداشته است وحدود کلی آن در چارچوب همان تقسیمات کشوری سال۱۳۱۶ باقی مانده است .به نظر می رسد که یکی از علل مهم این امر هویت تاریخی خراسان ونقش مذهبی شهر مشهد بوده است .اما در سال ۱۳۸۰ با جدا شدن شهرستان طبس وپیوستن آن به استان یزد ،تغییر مهمی در محدوده استان اتفاق افتاد که نقطه عطفی در این زمینه به شمار می رود. در این تحول با توجه با وسعت شهرستان طبس(حدود۵۵۰۰۰ کیلومترمربع)نزدیک به ۱۸ درصد از مساحت کل استان کاسته شد،یعنی از حدود ۳۰۳۰۰۰ کیلومتر مربع به حدود ۲۴۸۰۰۰ کیلومتر مربع تقلیل پیدا کرد.اگرچه تغییرات در محدوده استان خراسان درطول چند دهه گذشته زیاد نبوده ولی در تقسیمات داخلی استان به طور طبیعی تغییرات متعددی صورت گرفته است،به طوریکه تعداد شهرستان های استان از ۷شهرستان درسال ۱۳۱۰به ۲۵شهرستان وپس از تقسیمات استانی صورت گرفته به ۲۵شهرستان در سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است .»(همان،۴۳)
در جدول تحولات تقسیمات سیاسی واداری خراسان به طور خلاصه ارائه شده است
جدول شماره ۴-۱ تحولات تقسیمات اداری – سیاسی خراسان درطول تاریخ
وضعیت سیاسی اداری خراسان
دوره تاریخی
ایالت پارت یا خراسان یکی از ۳۰ ایالت امپراطوری ایران
دوره هخامنشی
استان خراسان(خاور زمین) یکی از چهار استان اصلی(شمالی،جنوبی،غربی،شرقی)
شهرهای مهم :خوارزم بخارا سند،گرگان،زابلستان
دوره ساسانی
یکی از ایلات دولت های اسلامی بامرزهاومراکز مختلف
شهرها وولایات مهم :مرو،بلخ،هرات،نیشابور،غرنین،سبزوار،توس ومشهد
سده های میانه اسلامی
خراسان یکی از چهار والی نشین اصلی (عراق،فارس،آذربایجان،خراسان)
شهرهای مهم : مشهد،هرات،مرو و نیشابور
دوره صفوی
تجزیه خراسان بزرگ وجداشدن افغانستان وترکمنستان
تصویب قانون ایالات وولایات (خراسان یکی از چهارایالت اصلی)
شهرهای مهم : مشهد ، سبزوار،نیشابور،بیرجند،تربت حیدریه
دوره قاجار
تقسیم کشور به ۱۰ استان در۱۳۱۶(خراسان استان نهم با ۷شهرستان)
افزایش تعداد استان ها درسال های مختلف تا ۳۰ استان
ثبات نسبی مرزهای استان وافزایش شهرستان ها وشهرها
تبدیل استان به ۳ استان (خراسان شمالی،خراسان جنوبی وخراسان رضوی) در سال ۱۳۸۳
دوره معاصر
ماخذ : طرح توسعه وعمران ناحیه مشهد
۴-۲ . پیشیه فرهنگی منطقه خراسان۱۱۰
۴-۲-۱ . قبایل و طوایف
خراسان همواره دارای تمدن وفرهنگ بوده که گاه دارای حکومت مستقل وگاه به عنوان ایالتی از ایران زمین ویا به عنوان مرکز حکومت های مهاجمین دارای مقامی برتر بوده است .
نظر به موقعیت مساعد طبیعی وآب وهوای مناسب ،منطقه خراسان در طول تاریخ مردم بسیاری از اقوام وطوایف که یا به صورت مهاجرت ویا به صورت جنگ وتهاجم به این منطقه وارد شدند پس از پایان یافتن جنگ ومخاصمات در پهنه خراسان باقی ماندند .
هوخشتر در ۶۱۲ سال قبل از میلاد سکاها را از منطقه شرقی ایران وخراسان آن روزگار بیرون راند که تبعا تعدادی از آن هاباقی ماندند .بعدها بهرام دوم ساسانی پس از مدتها جنگ آنها را مطیع ساخت .
اشک اول موسس سلسله اشکانی در ۲۴۹ سال قبل از میلاد با قبیله خود که با پارت مشهور است در ایالت پارتیا (خراسان )پرچم برافراشت .
هونهای سفید معروف به هیاطله در سال ۴۲۵ بعد از میلاد به منطقه خراسان سرازیر شد .پس از شکست فیروز ساسانی از آخشونور حکمران آنان ،این قوم در ساحل چپ رود جیحون در اراضی وسیعی از شرق ایران ساکن شده وحکومت مستقلی بوجود آوردند .
تعدادی از ترکها که با انوشیروان ساسانی هم پیمان بودند وخزرها که از وی شکست خوردند در این منطقه اقامت نمودند .
بعضی از قبایل عرب در سال ۵۴ هجری شمسی در این منطقه کوچانده شدند که در نقاط مختلف خراسان از جمله نیشابور وسبزوار اسکان یافتند .
قبیله ای از ترکمنها به ریاست سلجوق که پس از حنگ با غزنویان وغارت در این منطقه سکنی گزیدند
بازماندگانی از مهاجمان مغول وتاتار که در مدت ۲۷۸ سال از سال۵۹۹ تا ۸۷۷ه.ش ایران وتمام خراسان بزرگ را زیر سیطره خود داشتند در این منقه سکنی گزیرپدند .
ازبکان قبیله دیگر مغولان بودند که از نسل شیبان پسر پنجم جوحی فرزند چنگیز می باشد .این عده در خراسان باقی ماندند واعقاب انها خاندان امیر بخارا و خان خیوه هستند که هنوز در آن مناطق سکونت دارند .
لزگی ها طایفه دیگری هستند که هنگام لشکر کشی نادر این قبیله وحشی از داعستان ،بشروان واطراف آن تاخت وتاز کرده وعده ای از آنها نیز در خراسان باقی ماندند .
گروهی از افاغنه در تهاحمات تاریخی افاغنه ونبردهای احمدخان ابدالی در این ناحیه ماندنی شدند ونیز طوایفی از بربر ها مقارن این احوال به خراسان امده ودر آن اقامت گزیدند .
نادر در ایام سلطنت خود ایل زند را از اطراف ملایر به خراسان کوچ داد ودر زمان کریم خان زند بیشتر آنها به محل سابق وجلفای اصفهان بازگردانده شدند ولی عده ای در خراسان باقی ماندند .
قاجاریه در اصل جزء ایل قاجار واز ترک هایی بودند که همراه سپاه هلاکو به ایران آمده بودند وتعدادی از آنها در خراسان سکنی گزیدند .
۴-۲-۲. مذهب در منطقه خراسان
ایرانیان باستان در این منطقه پیش از زرتشت ،میترا و آناهیتا راستایش می کردند وبنا به سنت آرین های خیلی قدیم اجداد خود را می پرستیدند .
در دوران هخامنشیان آزادی مذهب وجود داشت .پادشاهان اولیه اشکانی مذهب ایرانیان باستان پیش از زرتشت را داشتند ولی در اواسط دوره اشکانی وذهب زرتشت در این منطقه رواج گرفت وبعضی شاهان بدان گرویدند .
در دوران ساسانیان

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید