عنوان مهمترین و محدود‏کننده‏ترین عامل توسعه استان خراسان رضوی یادشده است. آب ومسائل آن در استان خراسان که نیز دارای اقلیمی خشک تا نیمه خشک است همواره از اهمیت خاصی برخوردار بوده و وجود بندهای قدیمی ،قناتهای فراوان وکانالهای آبرسانی در این استان موید این حقیقت است.
آب وهوای استان خراسان به طور کلی از نوع نیمه خشک تا خشک می باشد .مهمترین عواملی که در تنوع آب وهوایی استان نقش موثر دارند .عبارتند از : موفعیت جغرافیایی،وجود مناطق کویری وکوههای مرتفع ؛همچنین چندین جبهه آب وهوایی براقلیم استان تاثیر می گذارند .
به طور کلی منابع تامین آب دراستان خراسان شامل آب های سطحی(رودخانه ها)وآب های زیرزمینی می باشد.حجم نزولات جوی در سطح استان با احتساب متوسط بارندگی سالانه به میزان ۲۰۰ میلیمتر، در حدود ۲۶۳۴۰میلیارد متر مکعب می باشد .
۴-۳-۶-۱ . منابع آب سطحی
مهمترین منابع آب طبیعی استان خراسان (پیش از تقسیم آن به سه استان) در منطقه کوهستانی قراردارد که اکنون در محدوده خراسان شمالی واقع شده است ورودخانه های مناطق جنوبی ومیانی اکثرا فصلی می باشند به طور کلی رودخانه های عمده استان وحوزه آبریز آنها به شرح زیر می باشد :
۱.کشف رود : رودخانه کشف رود در دره ای با همین نام بین کوههای هزارمسجد وبینالود جاری است واز مشرق قوچان سرچشمه گرفته وبعد از طی مسافتی درحدود ۳۰۰ کیلومتر ودریافت شعبه هایی به هریررود می ریزد و از آنجا با نام تجن به طرف شمال جاری شده و وارد ریگزارهای ترکمنستان شوروی می گردد .
۲.رود اترک : رودخانه اترک از کوههای کپه داغ وآلاداغ در محل روستای عمارت درشهرستان قوچان سرچشمه گرفته ودر مرز ایران وشوروی به دریای خزر منتهی می گردد .
۳.رودجام : سرچشمه آن از کوههای فریمان می باشد وبه هریرود ختم می گردد .
۴.رودقره سو : از کوه شاه جهان ودامنه های جنوبی آلاداغ سرچشمه گرفته وپس از طی مسیرجلگه جاجرم وکالشور به کویر نمک منتهی می گردد .
۶.رودخانه ی جوین وکالشور : سرچشمه آنها کوههای جوین وجغتای می باشدوبه نمک زارجنوب سبزوارختم می شود .
۴-۳-۶-۲ . منابع آب زیرزمینی
براساس آمار ارائه شده درجدول شماره تعداد کل چاههای استان ۲۱۱۱۵حلقه است که میزان بهره برداری از آنها ۶۴۲۶ میلییون متر مکعب می باشد . تعداد قنوات نیز ۶۳۱۵رشته شناسایی گردیده که مقدار تخلیه آنها ۷۹۶مترمکعب برآورد شده است .تعدادچشمه های استان ۵۱۰۵ دهانه و مقدار تخلیه مطابق گزارش ارائه شده توسط شرکت آب منطقه ای خراسان بالغ بر ۵۳۶ میلیون مترگزارش شده است .
افزایش استحصال آب از منابع آب های تحت الارضی استان به ویژه طی سالهای اخیر ،گرچه سبب بالا رفتن سطح زیرکشت وتولیدات کشاورزی شده،لیکن به دلیل عدم توجه به نحوه ومیزان برداشت مشکلات ومسائل جبران ناپذیری را با خود به همراه آورده است.
۴-۳-۶-۳ . حوزه های آبریز
تقسیمات حوزه های آبریز
حوزه های آبریز یکی از مهمترین فاکتورها در تعیین مناطق زیستی می باشند .اهمیت عامل آب ونقش سرنوشت ساز آن در شکل گیری سکونتگاههای زیستی در سرزمین ایران بر کسی پوشیده نیست .
از این رو یکی از مهمترین ملاک های در نظر گرفته شده برای تحدید حدود مناطق حوزه های آبریز قرار گرفته وبا توجه به وسعت منطقه از تقسیمات ۶۰۹ قسمتی حوزه های آبرزی کشور که توسط جاماب تهیه شده است استفاده خواهیم کرد . چنانکه یادآور شدیم یکی از مهمترین مسائل استان همانطور که در طرح آمایش استان نیز ذکر شده است کمبود آب در منطقه است در تمام جدول های پیشین مشاهده کردیم همجواری منطقه با کویر سبب شده تا در رابطه با عامل خاک ۸۰ در صد منطقه دارای خاک با محدودیت برای کشاورزی ومرتع داری باشد در ارتباط با اقلیم ۶۸ درصد منطقه در اقلیم خشک وبیابانی قرار گرفته است .در ارتباط با پوشش اراضی نیز تنها ۲% از زمین های منطقه را می توان به کشت دیم اختصاص داد و همه این عوامل همراه با هم منابع آبی را مهمترین عامل محدود کننده توسعه در منطقه معرفی می کنند و آنچه از دیدگاه این مطالعه مهم تلقی می شود این است که تمام این ارقام نشان دهنده نقش سرنوشت ساز منابع آبی در نحوه استقرار وبرپایی سکونتگاههای زیستی در منطقه هستند .دو ستون از جدول فوق را به سطح برداشت مجاز وسطح برداشت انجام شده اختصاص داده ایم به این ترتیب مشاهده می شود با افزایش سطح برداشت غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی، سطح آب سفره های زیرزمینی به عنوان یکی از مهمترین ذخایر زیستی روبه کاهش گذاشته است .
برای آشنایی بیشتر با مجموعه حوزه هایی که در محدوده منطقه مورد مطالعه قرار گرفته اند در قالب جدول زیر آنها را عنوان کردیم .
جدول شماره ۴-۶ : تقسیمات حوزه های آبریز منطقه
تقسیمات ۶۰۹ قسمتی حوزه های آبریز
سطح حوزه
درصد
سطح برداشت مجاز
سطح برداشت
تقسیمات ۳۷ قسمتی حوزه های آبریز
ینگچه
۱۵۳۳۰۸.۷۳
۲.۸
۵۲
۵۲
حوزه آبریز کویر مرکزی ایران
نیشابور
۷۳۳۲۴۳.۷۱
۱۳.۷
۷۶۶
۸۸۸
عطاییه
۲۲۵۸۶۶.۶
۴.۲
۵۶
۶۰
سبزوار
۶۴۴۰۰۴.۷۲
۱۲.۰۵
۳۰۵
۳۴۹
داورزن
۴۹۵۴۰۳.۴۶
۹.۲
۷۶
۸۱
کویرخوارتوران
۳۵۵۴۳۷.۵۵
۶.۶
۱۰
۸
درونه
۵۹۱۲۴۶.۹۹
۱۱.۰۶
۲۷
۳۱
قلعه میدان
۱۲۵۹۰۳.۵۹
۲.۳۵
۲۹
۲۷
دشت رخ
۲۰۷۹۷۰.۷۶
۳.۸
۱۷۱
۲۱۰
جوین
۵۶۶۱۳۰.۵۷
۱۰.۵۹
۶۴۲
۷۹۵
بردسکن
۲۵۲۲۱۱.۵۱
۴.۷
۱۴۴
۱۶۲
حوزه آبریز کال شور
ریوش
۲۶۵۴۶۸.۹۴
۴.۹۷
۱۸
۱۳
محولات
۲۱۴۲۴۱.۳۷
۴.۰۱
۲۲۵
۳۰۹
کاشمر
۲۵۰۰۴۷.۸۳
۴.۷
۱۲۰
۱۹۶
تربت حیدریه
۷۳۲۸۷.۰۱
۱.۳۷
۱۸۶
۲۱۹
ازغند
۱۸۷۲۸۲.۷۴
۳.۵
۸۶
۸۶
ماخذ : جاماب
با توجه به شرایط هیدرولوژیکی، می توان استان خراسان را به سه حوزه آبریز اصلی تقسیم کرد و به عبارت دیگر، کلیه جریان های سطحی وزیرزمینی استان دراین چهار حوضه هیدرولوژیکی تجمع می یابندکه هریک از این حوضه ها دارای رفتار وشرایط هیدرولوژیکی خاص خود بوده وباحوضه مجاور تفاوت دارد این حوضه ها عبارتند از :
حوزه آبریز رودخانه کشف رود – جام رود
حوزه آبریز کویر مرکزی
حوزه آبریزکویر نمک
حوزه آبریزکشف رود – جام رود
قسمتی از جنوب غربی حوزه آبریز کویر قره قوم در ایران واقع است وبخش شمال شرقی استان را می پوشاند .وسعت آن ۴۳۲۶۰ کیلومتر مربع واز شمال به کویر مذکور ،از شرق به رودخانه هریرود ،از جنوب به حوضه آبریز دق پترگان واز غرب به حوضه آبریزکویر مرکزی وکویرنمک محدود می شود.بلند ترین نقطه آن در ارتفاعات شاه جهان باارتفاعی بیش از ۳۰۰۰متر است وپایین ترین نقطه محل خروجی دشت سرخس (پل خاتون) واقع شده واز سطح دریا۲۵۰متر بلندتر است .
مهمترین دشت های این حوضه که سفره های آب زیرزمینی قابل توجهی دارند،عبارتند از دشت سرخس ،فریمان – تربت جام وسایر دشت های موجود در حوضه کویرقره قوم،تایباد،درگز وجنت آباد-صالح آباد می باشند .
رودخانه های مهم این حوضه عبارتند از بهمن جان،ارداک،رادکان،کارده،ماه نسا،میامی ،چکنه،اخلمد، فریزی، گلمکان، اسجیل، دولت آباد، شاندیز، رودخانه های بند گلستان، طرق سنگ بست، کلاته منار، براشک و کشف رود، درونگر، کالشور، صداقت، شورلق وهریرود، جام رود،فریمان،قلندر آباد، بردو،تیمنک،روس،کالهای غرقاب،دربند وکرات
حوزه آبریز کویرمرکزی
بخشی از این حوزه آبریز با وسعتی معادل ۱۰۰۰۰۰ کیلومتر مربع ،منطقه غرب وجنوب غرب استان را اشغال کرده است .این حوضه از شمال توسط خط الراس ارتفاعات کور خود،آلاداغ بینالود،از حوضه آبریز رودخانه اترک وکشف رود جدا می شود .از شرق وجنوب خط الراس ارتفاعات یال پلنگ وچهل تن وکوه جام به حوضه آبریز جام رود وکویرنمک می پیوندد واز جنوب وجنوب غرب توسط بلندیهای کوه سرخ وکوههای شتری از حوضه آبریز کویرنمک جدا می شود .
مقدار تبخیر در این حوضه به علت کویری وخشک بودن زیاد است .در این منطقه ۱۱ دشت وجود دارد که بعضی از آنها جزو دشتهای بزرگ ومهم استان محسوب می شوند مانند دشت نیشابور،سبزوار،اسفراین،وجوین که آب استحصالی از آنها قابل توجه می باشد .رودخانه های دشت نیشابور عبارتند از :کالشور،دیزباد،دررود،خرو،بوژان،فاروب رومان،طاغون،بار،بقیع،اندرآب وحاجی بیگی،در دشت سبزوار رودخانه های داورزن ،کالشور،خارتوران،ورودهای فصلی میندره،نهالدان،صدخرو دردشت داورزن جریان دارند. رودخانه های مهم دشت جوین نیز عبارتند از :جوین، مشکان،کمایستان، شهرستانک .
حوضه آبریز کویرنمک
حوضه آبریز کویرنمک درغرب حوضه آبریز کویر مرکزی،در شمال کویرلوت واقع شده است .این حوضه از شمال به ارتفاعات کله منار،کوه چهل تن وکوه علمدار،از شرق به کوه علمدار،کوه سماق،دشت خواف وزوزن وکبیرکوه ،ازجنوب به کبوتر کوه،کوه سیاه دشت نای بند وسرایان،از غرب به ارتفاعات کوه جهان،کوه گوش کمر،کوه یخ آب ،ودشت درونه محدود می شود .وسعت کل حوضه آبریز ۳۸۶۱۰ کیلومتر مربع است .بلندترین نقطه حوضه درکوه چهل تن می باشد واز سطح دریا ۳۰۱۳ متر ارتفاع دارد وپایین ترین نقطه آن درمرکز کویر واقع شده که حدود ۷۵۰ متر ازسطح دریا ارتفاع دارد .آب وهوای حوضه در شمال وشمال شرق نیمه خشک وتا خشک ودرجنوب غرب خشک است .دشت های این حوضه نیز شامل کاشمر – ریوش ،تربت حیدریه،رشتخوار،جنگل،ازغند،فیض آباد،گناباد،گیسور،بجستان – یونسی،فردوس وبشرویه
۴-۴ . شهرستان کاشمر
۴-۴-۱ . وسعت، حدود و موقعیت جغرافیایی
شهرستان کاشمریکی از شهرستان های کم وسعت استان خراسان که در مرکز و غرب این استان قرار گرفته است .فاصله مرکز شهرستان تا تهران ۹۹۶ کیلومتر و تامشهد ۲۲۵ کیلومتر می باشد .
«از نظرتقسیمات کشوری شهرستان کاشمر تا قبل از ۱۳۷۴دارای ۳ نقطه شهری ،۴ بخش و۱۰ دهستان با وسعت کل ۱۳۲۸۵کیلومتر مربع بوده است .اما در تاریخ ۱۴/۴/۱۳۷۴طبق مصوبه هیئت دولت ،بخش بردسکن از شهرستان کاشمر تفکیک وخود به دوبخش مرکزی به مرکزیت شهر بردسکن و بخش انابد به مرکزیت روستای انابدتقسیم شد وشامل ۴دهستان گردید .»(طرح جامع شهرستان کاشمر ۱۳۷۵،۱)
«شهرستان کاشمر پس از جداشدن شهرستان های بردسکن در سال۱۳۷۴ه.ش و خلیل آباد در سال۱۳۸۲ه.ش از آن،در حال حاضر با دوبخش مرکزی وکوه سرخ، با مساحتی در حدود ۳۳۹۰ کیلومتر مربع در استان خراسان رضوی واقع است. شهر کاشمر به عنوان مرکز این شهرستان ،در فاصله ۲۲۵کیلومتری شهرستان مشهد قرار دارد .از غرب با شهرستان خلیل آباد،از شمال وشمال غربی،با شهرستان های نیشابور،سبزوار بردسکن،از شرق وشمال شرقی،با تربت حیدریه واز جنوب وجنوب غربی با گناباد همجوار است .»(سعادتمند۱۳۸۷،۱۹۶) شهرستان کاشمر بین۱۲و۵۶،و۴۸و۵۸ درجه طول شرقی و۵۱و۳۴،و۸و۳۶درجه عرض شمالی واقع گردیده است .
این شهرستان از نظر موقعیت طبیعی تحت تاثیر

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید