تحولات درونی آن با سایر پارامترهای غیر جمعیتی در سطح ناحیه یا نواحی مختلف بر آمده و الگوهای توزیع فضایی جمعیت و تباینات فضایی و مکانی آن را مشخص میکنند(جوان، ۱۳۸۵، ۶۴). بررسی جمعیتی محدوده مورد مطالعه شامل (جمعیت کل، ساختار سنی وجنسی، طبقات جمعیتی، بعد خانوار، رشد و تحولات جمعیتی، سواد و آموزش اشتغال و بار تفکل…) میتواند در تجزیه وتحلیل جغرافیایی محدوده مورد مطالعه بسیار موثر باشد در این بخش به مهمترین پارامترهای اجتماعی پرداخته میشود.

۱-۳-۳- سابقه سکونت و فعالیت در محدوده مورد بررسی
نام قدیمی این شهر “مگس” بوده و در ۵۹ کیلومتری جنوب باختری سراوان قرار دارد. این سکونتگاه در واحد جلگه قرار گرفته است و از آب و هوای گرمسیری برخوردار است. مذهب ساکنین آن سنی و از نظر قومی بلوچ میباشند. منابع آب آنها از طریق قنوات تامین میگردد. محصولات آن غلات، خرما، ذرت و لبنیات بوده و شغل مردم آن زراعت و گله داری است(طرح جامع شهر زابلی، ۱۳۸۷، ۵). قلعه مگس در این شهر که بنا به گفته ریش سفیدان محل که آنها نیز از پدران خود شنیدهاند در حدود ۴۰۰ سال قبل شخصی بنام غیب الله حسینی، قناتی بنام لس در این روستا حفاری کرده و در کنار مظهر آن، قلعهای به نام مگس احداث مینماید و از آن رو بر مردم این منطقه حکمرانی میکند. بعدها شخص دیگری بنام شاه جهان کرد با افراد خود به این منطقه مراجعه و قنات دیگری به نام “مگس” احداث مینمایند، قلعه را باسازی میکنند. این شخص طی درگیرهایی با طایفه بارکزهی و حسینیها، سرانجام بر این طایفه پیروز شده و تا اواخر حکومت رضاخان بر منطقه حکومت میکند(طرح هادی شهر زابلی،۱۳۸۶). طبق گفته مردم حدود ۴۰ سال است که قلعه مزبور خالی از سکنه شده و به صورت متروک درآمده است. بافت قدیمی شهر در محدوده قلعه مگس بوده، که در کنار مظهر قنات به همین نام بنا گردیده است و در حال حاضر خرابهای بیش از آن باقی نمانده است. ساکنین قلعه مزبور در حدود ۴۰ سال پیش با ازدیاد جمعیت و امنیت کافی از آن خارج شده و در اطراف شروع به خانهسازی نمودهاند. اکثریت جمعیت یاده شده در روستای میرآباد(با فاصله کمی از قلعه) سکونت گزیدهاند. از طرفی به دلیل وابستگی شدید مردم به منابع آب و خاک با هدف اشتغال کشاورزی و احداث قنات دیگری به نام بهرآباد، بخشی از جمعیت گرایش به اسکان در این محدوده پیدا نمودهاند. به مرور با افزایش جممعیت در این دو سکونتگاه و توسعه هر یک از آنها در حال حاضر به عنوان دو محله شهر زابلی به شمار میروند. بر این اساس دو عامل اصلی تاثیرگذار سکونت در ناحیه مورد مطالعه امنیت و آب هستند به طوریکه با حفر قنات و احداث قلعه، شهر زابلی به وجود آمده است. بعدها که در منطقه امنیت برقرار شده مردم از قلعه بیرون آمده و با حفر قنوات باعث گسترش حیطه سکونت شدهاند.

۲-۳-۳- مقایسه جمعیتی و سکونتگاهی بخش مرکزی در استان و شهرستان
تحلیل جمعیتی شهرستان مهرستان(زابلی سابق) حاکی از این است که، تا سال ۱۳۸۵ کل شهرستان مهرستان، به عنوان یکی از بخشها و شهرهای وابسته به شهرستان سراوان محسوب گردیده و اطلاعات مربوط به آن همراه با اطلاعات این شهرستان آورده شده است تا آنکه در سال ۱۳۸۷، مهرستان به عنوان شهرستان اعلام گردید. بنابراین اولین آمار مستقل این شهرستان مربوط به سال ۱۳۹۰ میباشد.
مطابق آمار سال ۱۳۹۰ شهرستان مهرستان دارای ۱ شهر، ۲ بخش، ۴ دهستان و ۲۲۵ روستای دارای سکنه میباشد. در مقایسه با کل استان شهرستان مهرستان ۳.۳۵ درصد از کل مساحت استان؛ ۲.۷ از درصد مراکز شهری، ۵ درصد کل بخشها، ۳.۹ درصد کل دهستانها و ۲.۹ درصد کل روستاهای استان سیستان و بلوچستان را به خود اختصاص داده است(جدول شماره ۸-۳).
جدول شماره ۸-۳ : مقایسه استانی شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
مقایسه استانی شهرستان مهرستان بر حسب تعداد شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
عنوان
شهرستان
استان
نسبت شهرستان به استان
مساحت(کیلومتر مربع)
۶۱۰۱
۱۸۱۷۸۵.۲۸
۳.۳۵
شهر
۱
۳۷
۲.۷
بخش
۲
۴۰
۵
دهستان
۴
۱۰۲
۳.۹
آبادی
۲۲۵
۷۵۵۷
۲.۹
ماخذ: مرکز آمار ایران ۱۳۹۰
در جدول زیر تقسیمات کلی شهرستان بر حسب مراکز شهری؛ مراکز بخش، مراکز دهستان و آبادیهای دارای سکنه و خالی از سکنه آمده است. شهرستان مهرستان در سال ۱۳۹۰ دارای ۲۶۷ روستاست که ۱۲ روستا خالی از سکنه است(جدول شماره ۹-۳).

جدول شماره ۹-۳: تقسیمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰
تقسیمات شهرستان مهرستان بر حسب شهر، بخش، دهستان و روستا در سال ۱۳۹۰

نام بخش

مرکز بخش

نام دهستان

مرکز دهستان

تعداد شهر
روستا

دارای سکنه
بدون سکنه
مجموع

زابلی

زابلی
بیرک
چاهوک
*
۵۰
۱
۵۱

زابلی
زابلی
۱
۱۱۹
۶
۱۲۵

آشار

آشار
آیرافشان
آیرافشان
*
۲۳
۲
۲۵

آشار
آشار
*
۳۳
۳
۳۶
جمع
۲
۴
۱
۲۲۵
۱۲
۲۳۷
ماخذ: مرکز آمار ایران ۱۳۹۰

۳-۳-۳- تعداد، توزیع و تراکم نسبی جمعیت بخش مرکزی شهرستان مهرستان
بخش مرکزی شهرستان مهرستان به عنوان محدوده مورد مطالعه دارای مساحتی حدود ۳۹۰۰ کیلومتر مربع، ۷۰.۱ درصد مساحت شهرستان را به خود اختصاص داده است
. این بخش شامل ۱ شهر و ۲ دهستان و ۱۶۹ روستای دارای سکنه است که بیشتر مساحت و جمعیت شهرستان را به خود اختصاص داده است چرا کل شهرستان در سال ۱۳۹۰ ، ۶۲۷۵۶ نفر جمعیت دارد که ۴۴۹۰۰ نفر آن در بخش مرکزی ساکن هستند.(جداول شماره ۱۰-۳ و ۱۱-۳).
جدول شماره۱۰-۳ : توزیع جمعیت شهری و روستایی بخش مرکزی شهرستان مهرستان ۱۳۹۰
بخش مرکزی
خانوار
جمعیت
روستایی
۸۳۵۳
۳۴۷۸۸
شهری
۲۲۰۳
۱۰۱۱۲
مجموع
۱۰۵۵۶
۴۴۹۰۰
ماخذ: مرکز آمار ایران ، سالنلمه آماری ۱۳۹۰

جدول شماره ۱۱-۳ : پراکنش جمعیت و تراکم نسبی بخش مرکزی شهرستان مهرستان به تفکیک دهستان ۱۳۹۰
نام دهستان
تعداد شهر
تعداد روستا
جمعیت
مساحت
تراکم نسبی
بیرک
*
۵۰
۸۶۷۰
۱۳۳۸.۵
۶.۴۷
زابلی
۱
۱۱۹
۳۶۲۳۰
۲۵۶۱.۵
۱۴.۱۴
مجموع
۱
۱۶۹
۴۴۹۰۰
۳۹۰۰
۱۱.۵۱
ماخذ: مرکز آمار ایران ۱۳۹۰
بخش مرکزی شهرستان مهرستان در سرشماری ۱۳۹۰، ۴۴۹۰۰ نفر جمعیت داشته است که ۱۰۱۱۲ نفر شهری و ۳۴۷۸۸ نفر روستایی هستند. دهستان زابلی با ۱ شهر، ۱۱۹ روستای دارای سکنه، ۳۶۲۳۰ نفر جمعیت و با ۲۵۶۱.۵ کیلومتر مربع مساحت، تراکم نسبی آن حدودا ۱۴ نفر در کیلومتر مربع میباشد در حالی که تراکم نسبی دهستان بیرک حدود ۶.۵ نفر در کیلومتر مربع میباشد که تقریبا نصف دهستان زابلی است، که دلایل آن را میتوان با وسعت این دو دهستان و وجود شهر زابلی و جاذبههای آن، در دهستان زابلی مرتبط دانست. به طور کلی با توجه به اینکه بخش مرکزی ۴۴۹۰۰ نفر جمعیت و ۳۹۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد، تراکم نسبی آن ۱۱.۵ نفر در هر کیلومتر مربع میباشد.
۴-۳-۳- پراکنش روستاها بخش مرکزی در ردههای جمعیتی بر اساس خانوار
با توجه به جدول شماره ۹-۳، ۴۱ روستا کمتر از ۲۰ خانوار، ۳۹ روستا بین ۲۰ تا ۴۹ خانوار و ۲۳ روستا بین ۵۰ تا ۹۹ خانوار قرار گرفته اند که ۸۶.۵ درصد از ۱۱۹روستای دهستان زابلی را تشکیل میهند که مجموعا ۱۳۶۹۳ نفر جمعیت دارند. ۹ روستا بین ۱۰۰ تا ۱۴۹ خانوار، ۲ روستا بین ۱۵۰ تا ۱۹۹، ۲ روستا بین ۲۰۰ تا ۲۴۹ خانوار و ۳ روستا بیش از ۲۵۰ خانوار دارند که مجموعا ۱۲۴۵۲ نفر جمعیت دارند. در دهستان بیرک ۱۹ روستا کمتر از ۲۰ خانوار، ۱۷ روستا بین ۲۰ تا ۴۹ خانوار و ۱۰ روستا بین ۵۰ تا ۹۹ خانوار قرار گرفتهاند که ۹۲ درصد از ۵۰ روستای دهستان بیرک را تشکیل میدهندکه مجموعا ۶۲۱۸ نفر جمعیت دارند. ۳ روستا بین ۱۰۰ تا ۱۴۹ خانوار و ۱ روستا بین ۲۰۰ تا ۲۴۹ خانوار قرار گرفته اند که مجموعا ۲۴۵۲ نفر جمعیت دارند. لازم به ذکر است که در دهستان بیرک هیچ روستایی بالای ۲۵۰ خانوار ندارد. در یک نگاه کلی ۱۴۹ روستای بخش مرکزی کمتر از ۱۰۰ خانوار دارند که چیزی حدود ۸۸ درصد روستاهای بخش مرکزی است. پراکنش فضایی روستاهای بخش مرکزی حاکی از این است که در هر دو دهستان بیرک و زابلی، روستاها به صورت پراکنده و کوچک استقرار یافتهاند که دلایل متعدد دارد از جمله تاثیر بستر محیط طبیعی و ویژگیهای اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی، اما میتوان گفت یکی از دلایل اصلی آن کمبود منابع آب و خاک است (جدول شماره ۱۲-۳ و نقشه شماره ۵-۳ ).
جدول شماره۱۲-۳: ردههای جمعیتی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی شهرستان سال۱۳۹۰
رده جمعیتی(خانوار)
دهستان زابلی
دهستان بیرک

روستا
جمعیت
روستا
جمعیت
کمتر از ۲۰
۴۱
۱۸۵۳
۱۹
۹۱۵
۴۹-۲۰
۳۹
۵۲۸۰
۱۷
۲۱۳۶
۹۹-۵۰
۲۳
۶۵۶۰
۱۰
۳۱۶۷
۱۴۹-۱۰۰
۹
۴۷۲۳
۳
۱۵۰۴
۱۹۹-۱۵۰
۲
۱۲۹۸
*
*
۲۴۹-۲۰۰
۲
۱۷۶۶
۱
۹۴۸
بیشتر از ۲۵۰
۳
۴۶۳۸
*
*
مجموع
۱۱۹
۲۶۱۱۸
۵۰
۸۶۷۰
ماخذ: مرکز آمار ایران ۱۳۹۰

نقشه شماره ۵-۳: پراکنش فضایی طبقات جمعیتی سکونتگاههای روستایی بخش مرکزی شهرستان مهرستان
ماخذ: مرکز آمار ایران و سازمان نقشه برداری.

۵-۳-۳- ساختار جنسی و سنی جمعیت
در سال ۱۳۹۰کل جمعیت ساکن در بخش مرکزی ۳۴۷۸۸ نفر بوده است که از این تعداد ۱۷۲۵۱ نفر مرد و ۱۷۵۳۷نفر زن بوده‌اند. جدول شماره (۱۳-۳) و نمودار شماره (۵-۳) توزیع گروه های سنی مختلف را به تفکیک سن و جنس نشان می‌دهند:
جدول شماره ۱۳-۳: گروه های سنی به تفکیک جنس در بخش مرکزی سال ۱۳۹۰
نسبت جنسی
جمع
زن
مرد
گروههای سنی
۱۰۷
۶۷۹۰
۳۲۸۶
۳۵۰۴
۰-۴ ساله
۱۰۲
۴۷۶۶
۲۳۵۵
۲۴۱۱
۵-۹ ساله
۹۴
۳۹۵۴
۲۰۳۵
۱۹۱۹
۱۰-۱۴ ساله
۹۸
۳۶۵۹
۱۸۴۷
۱۸۱۲
۱۵-۱۹ ساله
۸۹
۳۴۱۳
۱۸۰۳
۱۶۱۰
۲۰-۲۴ ساله
۹۱
۳۰۵۵
۱۵۹۶
۱۴۵۹
۲۵-۲۹ ساله
۱۰۳
۲۱۸۷
۱۰۷۷
۱۱۱۰
۳۰-۳۴ ساله
۱۰۷
۱۵۶۲
۷۵۶
۸۰۶
۳۵-۳۹ ساله
۹۱
۱۱۳۸
۵۹۶
۵۴۲
۴۰-۴۴ ساله
۸۵
۸۶۲
۴۶۶
۳۹۶
۴۵-۴۹ ساله
۹۱
۸۲۳
۴۳۰
۳۹۳
۵۰-۵۴ ساله
۹۸
۶۹۴
۳۵۱
۳۴۳
۵۵-۵۹ ساله
۷۸
۶۵۸
۳۶۹
۲۸۹
۶۰-۶۴ ساله
۱۱۵
۱۲۲۷
۵۷۰
۶۵۷
۶۵ و بیشتر
۹۸
۳۴۷۸۸
۱۷۵۳۷
۱۷۲۵۱
مجموع

ماخذ: سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۰
همان طور که جدول بالا نشان می‌دهد حدود ۶۳.۲ درصد از گرو ه های
سنی را افراد ۱۵-۶۴ ساله تشکیل میدهند و این نشان از بالا بودن جمعیت فعال و جوان در بخش مرکزی میباشد. تعداد افراد ۶۵ سال و بیشتر نیز در منطقه تنها برابر با ۵/۳ درصد میباشد. نکته مهم دیگر برتری نسبی تعداد زنان چه در کل جمعیت و چه در بین افراد ۱۵-۶۴ ساله می‌باشد. این امر میتواند ساختارهای اقتصادی- اجتماعی منطقه را به شدت تحت تاثیر قرار دهد که بیش از هر چیز ناشی از مهاجرت مردان به خصوص جوانان و نیروی فعال از مناطق روستایی به بنادر جنوب کشور و کشورهای عربی میباشد و در مقابل همان طور که نسبت جنسی گروههای سنی نشان می‌دهد در گروههای سنی کمتر از ۱۴ سال و بیش از ۶۵ سال با بالا بودن نسبت جنسی مردان رو به رو هستیم. که ناشی از بازگشت مهاجرین مرد در سنین بالاتر از ۶۵ سال به محل سکونت میباشد.
نمودار ۵-۳ : هرم سنی جمعیت بخش مرکزی سال ۱۳۹۰
ماخذ: سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۰

۶-۳-۳- تحول در تعداد خانوارهای روستایی طی سالهای ۱۳۹۰-۱۳۷۵
در سال ۱۳۷۵ تعداد کل خانوارهای ساکن در بخش مرکزی برابر با ۳۷۶۸ خانوار بوده است، که این تعداد به ۵۳۰۴ خانوار در سال ۱۳۸۵ رسیده است که از رشدی ۴۷/۳ درصدی برخوردار بوده است. در سال ۱۳۹۰ باز هم شاهد رشد تعداد خانوار هستیم بطوریکه در این سال ۸۳۵۳ خانوار در منطقه ساکن بودهاندکه نسبت به سال ۱۳۸۵ از رشد ۹.۵۰ درصدی برخوردار هستند. در طی ۱۵ سال از ۷۵ تا ۹۰، خانوارهای بخش مرکزی ۵.۴۵ درصد رشد کردهاند. یکی از دلایل اصلی این رشد بالای خانوارها خصوصا طی ۵ سال یعنی از ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰، شهرستان شدن ناحیه در سال ۱۳۸۷و تغییر تقسیمات سیاسی بوده بطوری که تعداد زیادی روستا از شهرستان ایرانشهر به بخش مرکزی ملحق شده است. طی سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ تعداد روستاها از ۱۲۵ به ۱۱۸ کاهش پیدا کرده ولی تعداد خانوار باز هم افزایش پیدا کرده که دلیل آن می تواند افزایش جمعیت روستاها و مهاجرت جمعیت روستاهای تخیله شده به سایر روستاها باشد(جدول شماره ۱۴-۳ و نمودار ۶-۳).
جدول شماره ۱۴-۳: تعداد خانوار بخش مرکزی طی سال‌های ۱۳۶۵۵- ۱۳۹۰
سال
تعداد روستا
خانوار
نرخ رشد
۱۳۷۵
۱۲۵
۳۷۶۸
۳.۴۷
۱۳۸۵
۱۱۸
۵۳۰۴

۹.۵۰
۱۳۹۰
۱۶۹
۸۳۵۳

: ماخذ: مرکز آمار ایران سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۶۵-۱۳۹۰
نمودار ۶-۳ : تعداد خانوار بخش مرکزی از سال ۱۳۷۵-۱۳۹۰
ماخذ: سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۰
۷-۳-۳- روند تحولات جمعیتی روستاهای بخش مرکزی از سال ۱۳۹۰-۱۳۷۵
بخش مرکزی در سال ۱۳۷۵ دارای ۲۲۰۵۸ نفر جمعیت بوده است که با افزایش ۸۳/۰ درصد در دهه ۷۵-۸۵ به ۲۳۹۷۰ نفر در سال ۱۳۸۵ میرسد. در سال ۱۳۹۰ این بخش دارای ۳۴۷۸۸ نفر جمعیت بوده است که طی پنج سال یعنی از ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ با رشد ۷۳/۷ درصدی همراه بوده است. یکی از دلایل رشد بالای جمعیت طی ۵ سال همانطور که در بالا تشریح شد شهرستان شدن زابلی و ملحق شدن تعداد زیادی روستا از شهرستان ایرانشهر به این بخش است. (جدول شماره ۱۵-۳).
جدول شماره ۱۵-۳: تعداد جمعیت بخش مرکزی طی سال‌های ۱۳۷۵- ۱۳۹۰
سال
تعداد روستا
جمعیت
نرخ

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید