نقد ساختارگرا

دانلود پایان نامه

برای بررسی آثار زنده یاد «علی حاتمی» شیوۀ نقد ساختارگرایانه را انتخاب کردم، چراکه این نوع نقد، گنجایش پرداختن به همۀ جنبههای پرقدرت نوشتههایش اعم از عناصر داستانی، معانی، بیان، بدیع، آهنگ، محتوا و… و همچنین بررسی انسجام میان آنها در ارتباط با ساختار کلی اثر را در خود داشت. برای نگارندۀ علاقمند که با هر بار خواندن نوشتههایش نکاتی زیباتر و درخور ِ توجهتر را کشف میکرد، نقد ساختارگرایانه، وسیلهای بود تا جنبههای ادبی گوناگون موجود در متن فیلمنامهها را در رسالهاش به نمایش درآورد و توجه خوانندگانی را که آرزو میکنم از قشرهای گوناگون مردم میهنم باشند، به آنها جلب کند تا این گونه از بهره و لذّت بردن آنها خرسند شود و شاکر.
مسئلۀ پژوهش
از آغاز سدۀ بیستم، زبانشناسان شیوههای نوینی را برای مطالعه زبان بوجود آوردهاند و به بررسی آثار ادبی از دیدگاه ساختاری پرداختهاند. تا پیش از آن، نقدهایی که انجام میگرفت، بر پایه معنای فلسفی اثر بوده است. در زبان همه عناصر و اجزا به شکلی یا عناصر و اجزاء دیگر مرتبطند و مجموعه آنها، کلیت منسجم و هماهنگ میسازند که همه عناصر سازنده بر پایه اصول و قواعدی معین به یکدیگر وابسته و پیوستهاند. این عناصر باید در ارتباط متقابل با یکدیگر و در ارتباط با کلیت ساختار بررسی شوند، نه اینکه هر کدام به طریقی جداگانه نقد و تحلیل شوند. ساختار یک اثر، پیوندی یکپارچه میان همه عناصر ادبی و هنری آن است که نویسنده یا شاعر آن را با بکارگیری شگردهای ادبی و هنری، به طرز هنرمندانه پدید میآورد و کلیت، بارزترین ویژگی ساختار است. در نقد ساختارگرایانه، به جای نقد و بررسی زندگی شاعر یا نویسنده، تاثیرات اثر، عناصر تاریخی و اجتماعی پدیدآورنده متن و… به بررسی ساختارهای ادبی، زبانی و معنایی پرداخته میشود. در این نوع نقد، نوع واژهگزینی پدیدآورنده اثر، نوع جملهبندی، مسائل بلاغی، حکایات و روایات و نوع پرداختن به آنها، شخصیتپردازیها، موسیقی درونی متن، مضامین ابتکاری، قالب متن و نوع تقسیمبندی بخشهای مختلف آن مورد توجه قرار میگیرد و در پایان، مجموع این عناصر در کنار معنای متن مورد بررسی قرار میگیرد و رابطه صورت و معنا مشخص میشود.
در این پژوهش بر آن هستیم که فیلمنامههای «علی حاتمی» را که در نوع خود به شیوه و سبکی متفاوت و منحصر به فرد از نظر زبان، ترکیبات، نوع جملات، گزینش واژگان، عناصر داستانی و… آفرینش شدهاند، مورد تحلیل ساختارگرایانه قرار دهیم. ابتدا عناصر بوجود آورنده اثر، به صورت مجزا مورد تحلیل قرار میگیرد و در پایان، ارتباط آنها با کلیت اثر بررسی میشود تا بدین ترتیب، شکوه و زیبایی این آثار بهتر و شایستهتر درک شود. در این پژوهش، فیلمنامههای «سوته دلان»، «حاجی واشنگتن»، «مادر» و «دلشدگان» مورد بررسی قرار میگیرند.
سوالات پژوهش
1- ویژگیهای زبانی آثار «علی حاتمی» چگونه است؟
2- مضامین اصی فیلمنامههای «علی حاتمی» چیست؟
3- ویژگیهای بلاغی فیلمنامههای «علی حاتمی» چیست؟
4- فیلمنامههای «علی حاتمی» از نظر عناصر داستانی و انسجام ساختاری متن در ارتباط با اجزای اثر چگونه است؟
اهداف پژوهش و ضرورت آن
هدف از پرداختن به این پژوهش، بررسی نوع ادبی فیلمنامه از طریق روشی جدید و متفاوت است. شیوه ساختارگرایانه در نقد و تحلیل فیلمنامه میتواند جنبههای گوناگونی از این نوع نوشته را مورد بررسی دقیق و موشکافانه قرار دهد. این شیوه تحلیلی در فیلمنامههای «حاتمی»، به دلیل رعایت و توجه نویسنده به نکات بلاغی، نحو گزینش واژگان زبانی، جملهبندی، موسیقی درونی متن، شخصیتپردازیهای آنها و… بسیار امکانپذیرتر مینماید، تا آنجا که میتوان آنها را به عنوان یک نوشته ادبی مانند رمان یا داستان، مورد تحلیل و نقد ساختارگرایانه قرار داد.
پرداختن به آثار «علی حاتمی»، از آن جهت که نویسندهاش کوشش نموده از طریق آنها هویت قومی و ملی خود را ثبت و ضبط نماید، در خور توجه و اهمیت است. در نتیجه، بررسی آنها از طریق شیوه نوین نقد ادبی مهم است، به خصوص که ادبیات یک ملت، بخش مهمی از هویت آن ملت است.
فرضیات پژوهش
1- در فیلمنامههای «حاتمی»، به دلیل استفاده از زبان ادبی فخیم، از لغات و ترکیبات عربی بسیار استفاده شده است، واژگان متداول در میان عموم، جملات کوتاه و خبری و همچنین جملات طولانی و معطوف به حرف عطف بنابر مقتضای حال بسیار مشاهده میشود.
2- تقدیر، ناکامی، تنهایی و انزوای انسان در کشاکش مسائل اجتماعی و سردرگمی آن در جامعه و غربت، از مضامین اصلی فیلمهای «حاتمی» است.
3- به دلیل استفاده از سبک گفتار ادبی و همچنین استفاده از زبان فولکلوریک، استفاده از صنایع بلاغی مانند استعاره، تشبیه و به خصوص مجاز از بسامد بالایی برخوردار است. همچنین با توجه به اینکه در بعضی فیلمنامهها زبان «فولکلوریک» به کار رفته است، استفاده از متل و مثل و ضربالمثل و کنایات در آثار وی زیاد است.
4- از نظر عناصر داستانی مانند زاویه دید، پیرنگ، شخصیتپردازی و… فیلمنامههای «علی حاتمی»، کاملا از انسجام داستان یا رمان برخوردار است، و همچنین این انسجام و هماهنگی را پیرنگ محکمی حمایت میکند؛ به طوری که روابط علی و معلولی و ارتباط بین اجزا و عناصر داستان با کلیت اثر کاملا رعایت شده است.
پیشینه پ‍‍ژوهش
از میان مقالههای منتشر شده در رابطه با «علی حاتمی» و آثارش، آنچه یافته شد، اغلب در مورد زندگی «علی حاتمی»، آثار سینمایی وی و یادنامههایی به مناسبت سالروز وفات این هنرمند بزرگ بودهاند.
از میان این مقالات نه چندان بسیار، مقالهای تحت عنوان «حاصل یک عمر زندگی کولیوار؛ نگاهی به شخصیتپردازی در فیلمنامههای علی حاتمی» نوشتهی «حمید رضا بیات» که در نشریهی «فیلم نگار»، شمارهی 16 چاپ شده بود، مورد توجه و استفاده قرار گرفت.
مقالهای دیگر، مقالهایست با عنوان «آدمهایی شبیه هم، شبیه حاتمی»؛ شخصیتهای تاریخی در سینمای «علی حاتمی» که در نشریهی «گزارش فیلم»، شمارهی 116 چاپ شده است.
هر دوی این مقالهها، به سبب پرداختن به مقولهی شخصیتپردازی در خور توجه بودهاند.
غیر از این موارد، تا کنون مأخذ دیگری به صورت پایاننامه و مقاله که تا حدی مرتبط با موضوع مورد پژوهش باشد، نیافتهام.
پرداختن به شخصیتپردازی قصه و یا بررسی نحوهی روایت داستان، تنها شاخهای از نقد به شیوه ساختارگرایانه است؛ حال آنکه وظیفهی ناقد ساختارگرا، بررسی گستردهای در زمینههای مسائل بلاغی، جملهبندیها، حکایات و روایات و نوع پرداختن به آنها، موسیقی درونی متن، شخصیتپردازی، عناصر داستانی، ترکیبات، گزینش واژگان و… است و از این لحاظ، کاری نو و بیسابقه میباشد.
زندگی نامه
«عباسعلی حاتمی» در بیست و چهارم مردادماه سال1323 در خیابان شاهپور تهران، کوچه اردیبهشت، چشم به جهان گشود؛ خود او در یکی از قسمتهای مجموعه تلویزیونی «هزاردستان» به این نشانی اشاره کرده است:

این نوشته در علمی _ آموزشی ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.