بهمن ۵, ۱۳۹۹

تدوین و استانداردسازی بسته آموزش بومی مهارت‌های ارتباطی والد-کودک بر مبنای آسیب‌شناسی تعاملی

خانواده مهم ترین و اصلی ترین نهاد تربیتی جامعه است، استحکام خانواده و روابط آن منجر به شکل گیری سلامت روانی مطلوب تر برای افراد خانواده در ورود به جامعه بزرگ تر می شود. هر گونه معضل و مشکلی که استحکام خانواده را خدشه دار نماید، سلامت جامعه را نیز تحت الشعاع قرار می دهد (بیرجندی، 1375).

خانواده سالم، خانواده ای است که میان اعضای آن به ویژه والدین و فرزندان رابطه درستی حاکم باشد. برای رسیدن به رابطه انسانی سالم، اصول و شیوه هایی وجود دارد که والدین باید دانایی و مهارت لازم را داشته باشند تا بتوانند با این اصول پیوند روحی و فکری با اعضای خانواده برقرار نموده و نقش تربیتی خود را اعمال نمایند (امیر حسینی، 1390).

برای کودک در سال های اولیه تنها روابط موجود رابطه با والدینش می باشد او بیشترین اوقات خود را در خانواده به ویژه در کنار مادر می گذراند و بهترین و مؤثرترین نتایج را در سلامت و بهداشت روانی او خواهد داشت، بنابراین موثر بودن والدین (به ویژه مادر) یکی از پر اهمیت ترین وظایف زندگی او به شمار می آید (کرنبرک، 1976، به نقل از گلادینک، ترجمه بهاری، 1382).

کودک برای رشد و تحول و آینده ای کارآمد نیاز به فراهم شدن محیطی مساعد دارد، محیطی که کلید اصلی آن مراقبت والدین است، مراقبت یعنی درک کردن، شناختن، دوست داشتن، پذیرفتن، تأمین نیازهای – تغذیه ای، پوشاک و بهداشت و هر آنچه برای سلامت جسمی و روانی کودک لازم است از جمله مراقبت برای رشد و تکامل کودکان، آموزش خوداتکایی و داشتن زندگی مستقل درآینده لازم است (شیخ سامانی، 1385).

بهترین ملاک و معیاری که بر اساس آن می توان تربیت را ارزیابی کرد، همان شبکه ارتباطی اعضای خانواده با یکدیگر است. به همین اعتبار، خانواده را امروزه به «سیستم ارتباطی» تعریف می کنند که سلامت جامعه، بازتابی از سلامتی سیستم ارتباطی خانواده است (فرهادیان، 1390).

یکی از نیازهای اساسی والدین در امر تربیت و پرورش کودکان، برقراری ارتباط سالم با آن هاست. ارتباط صحیح بین پدر و مادر و روابط سالم آنان با کودکان اولین و مهم ترین زمینه رشد کودکان است (مایاایوانا، 1978، ترجمه مدبرنیا، 1375).

1-2- بیان مسئله

فرایند ارتباط در خانواده، یکی از زمینه های مورد علاقه مشاوران در خانواده درمانی است. ارتباط فرایندی است که از طریق آن پیام ها صرف نظر از ماهیت وسیله ای که به کار برده می شود، از فردی به فرد دیگر انتقال پیدا می کند و به این ترتیب کنش متقابل امکان پذیر می شود مهارت ها و توانایی های کودکان در سال های اولیه بیش از سال های بعدی و نوجوانی دست خوش تغییر می شود مخصوصاً در دوره پیش از مدرسه تغییرات چشم گیری در تکامل فیزیکی، شناختی و احساسی کودک روی می دهد به این ترتیب این مدت برای والدین دوران استرس زای تغییر و تطبیق است (محسنی، 1379).

طبق نظر مینوچین (1974) خانواده رحمی است که فرد در آن شکل می گیرد و رشد می کنند. حوزه ای است که نیرومندترین ارتباطات عاطفی در آن شکل می گیرد و زمینه ای است که در آن زندگی فرد نمایش داده می شود و فرد در آن اولین تجارب خود را در ارتباط با روابط بین فردی تجربه می کنند. (ماسن، ترجمه پاسایی، 1370) در سنین اولیه زندگی، کودک تقلید پذیری قوی دارد حرکات و رفتار اطرافیان در ضمیر او حک شده و شخصیت کودک تکوین می یابد، پدر و مادر اولین کسانی هستند که کودک از آن ها تقلید می کند (عریضی، 1382).

شکل گیری این رابطه از زمان قبل از تولد یعنی زمانی که والدین نقش والد را می پذیرند آغاز شده و تحت تأثیر عوامل متعددی است. از جمله این عوامل می توان به وضعیت سلامت روانی والدین، عوامل فرهنگی اجتماعی، خواسته یا ناخواسته بودن کودک اشاره نمود (محمودی قرایی، 1390).

والانس، کامینگز و هامفریز (1998) می گویند قابلیت ارتباطی مختل، موجب افت مهارت های اجتماعی شده و این افت متقابلاً به بیرونی یا درونی شدن نشانه ی شناختی منجر می شود (دانگل، ترجمه توزندجانی، 1377).

والدین می بایست افزون بر دانستن اصول، از شیوه ها و راهکارهای مناسبی که در مقاطع سنی مختلف وجود دارد، آگاهی داشته باشند. دوران خردسالی ارتباط های ویژه ای را می طلبد زبان مهم ترین عامل ارتباط انسانی است و کلام ساده ترین و کاربردی ترین وسیله تبادل و تفاهم انسان ها به شمار می رود. کلمات، اهداف و نیت ها را آشکار می کند والدین باید ارتباط مناسب و صمیمی با هم برقرار کنند. در غیر این صورت، ابتدا موجب خدشه دار شدن شخصیت خود و ایجاد رنجش عاطفی، تعارض و اختلاف با هم خواهند شد. تشدید این عوامل، بحران را به ارتباط با کودک هم خواهد برد و این ناهنجاری به صورت رفتارهای نابهنجار در محیط خانه و مهد کودک ظاهر می گردد (امیر حسینی، 1390).

یک موضوع مورد توافق عام در بین پژوهندگان رشد کودک و آسیب شناسان روانی رشد این است که رشد کودکان تحت تأثیر دامنه ای از عوامل است که ورای رابطه ی والد – فرزند است. کیفیت رابطه والد کودک اهمیت زیادی در رشد و تکامل دوران کودکی دارد. به طوری که ناایمنی این رابطه می تواند سلامت روانی کودک را به خطر اندازد (محمودی قرایی، 1390).

مطالعات نشان داده است که رابطه والد- فرزند یک عامل حیاتی برای سازگاری روان شناختی فرزندان است وقتی از رابطه والد- فرزند بحث می شود، بسیاری از مواقع تعریف رابطه والد- فرزند به روشنی ساختاربندی نشده است، و عناصر و جنبه های رابطه والد- فرزند به خوبی تعریف نشده است. هنگام بحث کردن رابطه والد- فرزند، اصطلاحاتی مانند سلامتی یا دلبستگی/ پیوند به کار برده می شود. مطالعات تجربی کیفیت روابط والد- فرزند را این گونه تعریف کرده اند: احساس باز بودن میان والدین و فرزندان، درجه باز بودن، میزان ارتباط و بحث مشکل و تعارض درک شده میان والدین و بچه ها احساس طرد شدن به وسیله والدین، دشمنی/ پرخاشگری میان والدین و بچه ها، رضایت در رابطه میان والدین و فرزندان. به طور کلی خوشحالی و خوشبختی در رابطه میان والدین و فرزندان درجه عاطفه نشان داده شده به وسیله والدین و زمان صرف شده با والدین و شیوه های والدینی که اغلب به کار برده می شود (لی، 2007).

بلسکی (1984) به سه عامل موثر در آسیب شناسی رابطه والد -کودک اشاره می کند:

1- خصوصیات والدین شامل سوابق ژنتیکی و محیطی و منابع و امکانات روان شناختی آن ها

2- خصوصیات کودک، به ویژه نیم رخ خلق و خوی او

3- چهارچوب محیطی رابطه والد – کودک شامل استرس ها و حمایت ها.

بلسکی، کمپبل، کوهن و موری می گویند تعامل این سه عامل موثر، پدر و مادری کردن و ارتباط والد فرزندی را تعیین می کند؛ و همچنین رابطه زناشویی بر آرامش روانی والدین و در نتیجه بر مهارت های پدر و مادری کردن تأثیر می گذارد (شردور و گوردون، ترجمه فیروز بخت، 1389).

یکی دیگر از مسایلی که بر رابطه والد کودک مؤثر است شیوه ی فرزندپروری والدین است. چنانچه والدین از شیوه فرزندپروری مناسبی استفاده نمایند ارتباط مثبتی نیز می توانند با کودکان خود برقرار نمایند. اساس فرزندپروری بر ایجاد محیط امن و مورد علاقه، یادگیری مثبت، انضباط قاطعانه و انتظارات واقع بینانه است. به این معنی که والدین اوقات خاصی را برای تعامل با فرزند خود در نظر بگیرند و در این اوقات فعالیتی را پایه ریزی نمایند که از حداکثر کیفیت برخوردار باشد به نحوی که والد و کودک هردو از این تعامل لذت ببرند (ملک پور، 1385)

مسایل و آسیب های دوران پیش دبستانی تعاملی از ویژگی های کودک (مزاج دشوار، واکنشی بودن به میزان بالا، عواطف منفی زیاد، توان محدود در تعدیل برانگیختگی و عواطف منفی، دلبستگی ناایمن، رشد شناختی تأخیری، نقص در مهارت های اجتماعی) رفتار مراقبتی (غیر حساس نا پاسخگو بودن مراقب، در دسترس نبودن، فقدان صمیمیت و گرمی، انعطاف ناپذیری، تنبیه سخت، راهبردهای کنترلی بیش از حد اهمال کارانه، انتظارات رشدی نامناسب، راهبردهای کنترلی خشن و انعطاف ناپذیر) و عامل ترکیب تعاملی خانواده که شامل (مسایل خانواده تک والدی، اختلافات زناشویی، اختلال روان شناختی والدین، ناهماهنگی والدین در تربیت فرزند) و همچنین بافت محیطی /اجتماعی خانواده (پایین بودن تحصیلات، بیکاری، محدودیت مالی، کمبود حمایت اجتماعی، حمایت ناکافی از طرف موسسه ها تسهیلات ناکافی برای مراقبت، فشار روانی خانواده، وضع نامساعد) می باشد (کمبل، ترجمه صیادلو، 1387).

متخصصان برای پیشگیری از مشکلات شایع دوران کودکی یا پیشگیری از تشدید آن ها سعی کرده اند والدین را با رشد کودک و فنون مدیریت رفتار آشنا کنند. البته «تربیت والدین» و «آموزش والدین» فرق دارند: تربیت والدین روی پیش گیری از ایجاد رفتار ناکارآمد در کودک متمرکز است و آموزش والدین روی رفع اختلالات جدی کودکان بنابراین تربیت نوعی پیشگیری «همگانی» است و آموزش والدین، یک نوع پیشگیری «گزینشی» و «نشان شده» ولی در هر دو نوع برنامه از فنون اطلاع رسانی، تعلیم اصول یادگیری و رفتاری پرورش مهارت های پدر و مادری کردن و مهارت های ارتباطی و پرورش مهارت های حل مسئله استفاده می شود. (شرودو و گوردون، ترجمه فیروزبخت، 1389).

این پژوهش درصدد است تا آن بخش از آسیب هایی را که در تعامل والد با کودک وجود دارد را شناسایی کند چه بسا اساس بسیاری از این آسیب ها عدم آگاهی والدین به اصول و روش های موثر در برقراری ارتباط با کودک می باشد به همین سبب بر اساس آسیب های موجود در ارتباط والد -کودک بسته آموزشی مهارت های ارتباطی برای والدین تدوین گردد و در طی یکسری جلسات مهارت های ارتباطی مناسب را برای رفع آسیب های مربوطه بیان نمودیم.

1-3- اهمیت و ارزش تحقیق

از نظر روانشناسی کودک، سال های پیش از دبستان یکی از مهم ترین دوره های رشد است چون بسیاری از قابلیت های کودک در همین دوران پی ریزی می شود، مهارت ها و توانایی های کودکان در سال های اولیه بیش از سال های بعدی و نوجوانی دست خوش تغییر می شود، محیط خانه در طی این سال ها اهمیت بسیاری دارد زیرا بسیاری از کودکان تجربه آموزشی دیگری غیر از محیط خانه ندارد و اگر خانواده از نظر ارتباطی سالم باشد در سلامت فرزندان، سپس سلامت جامعه، نقش مهمی دارند این نتایج نشان می دهد که اثر خانواده بر کودک از تمام نیروهایی که تا به حال شناخته شده بیشتر است، بر اساس تعاملات ارتباطی سازنده یا مخرب خانواده با فرزندان، رفتارهای سالم یا ناسالم در کودکان شکل می گیرد. از سوی دیگر اهمیت سنین قبل از دبستان، مورد تأکید و توجه بسیاری از نظریه پردازان و روان شناسان رشد کودک واقع شده است. آن ها بر این باورند که کودک قبل از پنج سالگی به 80 درصد رشد نهایی خود می رسد و هوش، استعداد، مهارت، خلق و خو و شخصیت وی در این دوران شکل می گیرد.

گزلمعتقد است کودکان از سنین 5 تا 6 سالگی نسخه کوچک فردی هستند که در آینده خواهند بود. به عبارت دیگر، گزل بیشترین تأکید را بر اهمیت دوران پیش دبستانی دارد و سهم حیاتی این دوره را در شکل گیری شخصیت کودک گوشزد می کند. چرا که پایه های راستین شخصیت، در سنین پیش دبستانی استوار می شود.

مطالعات زیادی نشان می دهد که کاربست های استثماری یا اهمالکارانه والدین می تواند عواقب بلند مدتی را در پی داشته باشد، اگر والدین با اصول و روش های ارتباطی با کودک آشنا باشد و آن ها را به کار بندد، در دوره نوجوانی با مشکلات کمتری روبرو خواهد شد، می توان دریافت که آموزش والدین و آشنا ساختن آن ها با روش های صحیح ارتباطی تا چه اندازه در تأمین سعادت فردی و اجتماعی افراد جامعه موثر است نظر به اهمیت روز افزون مهارت های ارتباطی و بررسی رابطه والد- کودک در مطالعات امروزی، یک ابزار پایا و روا در سنجش مهارت های ارتباطی والد کودک و روان درمانی برای مشاوران، پژوهشگران و دانشجویانی که نیازمند به کارگیری ابزاری مناسب در مورد بررسی مهارت های ارتباطی هستند، کمک می نماید.

پژوهش حاضر درصدد است تا در حیطه ی آسیب شناسی خانواده، چشم انداز روشن تری را از مشکلاتی که والدین در طی سال های پیش از دبستان، تحت عنوان آسیب های تعاملی، در ارتباط با کودکشان پیدا می کنند و در اختیار متخصصین این حوزه قرار دهد. این پژوهش بر آن است تا ضمن توجه به زیربنای تئوری موجود در خصوص موضوع تحقیق، آسیب های تعاملی موجود را در نمونه­ای برگرفته شده از یک جامعه ی ایرانی شناسایی کند و راهبردهای مقابله ای را در قالب بسته ی آموزشی به گونه ای تدوین نماید که پاسخگوی نیازهای این جامعه بوده و بدین وسیله خلأ پژوهشی موجود را که همانا نبود پژوهش ها و منابع علمی مدون و معتبر، در خصوص ارتباط والد- کودک می باشد، تا حدی برطرف نماید. همچنین نتایج این پژوهش می تواند در گسترش متون نظری در حوزه ی آسیب شناسی خانواده و فرزندپروی، آسیب شناسی ارتباط، مشاوره ی کودک و مهارت های ارتباطی در خانواده مورد استفاده قرار گیرد.

1-4- کاربرد نتایج تحقیق

سلامت روان کودکان بخشی از سلامت و رفاه عمومی جامعه است، هر اقدام جدی برای بهبود بهداشت روان کودکان مستلزم ارزیابی کیفیت رابطه والد- کودک است. وجود برنامه ی آموزشی شامل مهارت های ارتباطی که منجر به بالا بردن آگاهی ها والدین در ارتباط با فرزندشان باشد، گامی موثر در گسترش بهداشت روانی والدین، افزایش تعامل مثبت والدین با کودکان، کاهش سوء رفتار با کودکان، تغییرات مثبت در درک و رفتار والدین از والد بودنشان، کاهش افسردگی و استرس مادران، افزایش رضایت والدین و کاهش تعارض والدین در مورد روش تربیت کودکان است و مداخله آموزشی، می تواند با ایجاد حس صلاحیت و افزایش سطح حرمت خود، ایفای صحیح نقش والدینی و والدگری را ارتقا بخشد و همچنین منجر به تقویت ارتباط والد- کودک شده و مستحکم تر شدن روابط آن ها می گردد، و نتایج این پژوهش را می توان در مراکز آموزشی، درمانی، مهد کودک و کارگاه های آموزش والدین استفاده کرد.

1-5- اهداف تحقیق

1-5-1- هدف کلی

تدوین و استانداردسازی بسته آموزشی مهارت های ارتباطی والد- کودک «در مقطع پیش دبستانی»

1-5-2- اهداف فرعی

تعیین کیفی آسیب های تعاملی مادر -کودک

تعیین کیفی آسیب های تعاملی پدر -کودک

تعیین کمی آسیب های تعاملی والد-کودک

تعیین کمی آسیب های تعاملی مادر – کودک

تعیین کمی آسیب های تعاملی پدر –کودک

تعیین شدن آسیب های تعاملی والد-کودک

تعیین شدت آسیب های تعاملی مادر- کودک

تعیین شدت آسیب های تعاملی پدر- کودک

تعیین میزان تفاوت آسیب های تعاملی مادر- کودک با آسیب تعاملی پدر- کودک

تدوین بسته آموزشی در خصوص مهارت های ارتباطی والد –کودک

استاندارد سازی بسته آموزشی در خصوص مهارت های ارتباطی والد- کودک

1-6- سوال های پژوهش

    1. از نقطه نظر کیفی چه آسیب هایی در تعامل مادر -کودک وجود دارد؟
    1. از نقطه نظر کیفی چه آسیب هایی در تعامل پدر – کودک وجود دارد؟
    1. از نقطه نظر کمی چه آسیب هایی در تعامل والد – کودک وجود دارد؟
    1. آسیب های تعاملی والد-کودک از نظر شدت چگونه است؟
    1. از نقطه نظر کمی چه آسیب هایی در تعامل مادر – کودک وجود دارد؟
    1. آسیب های تعاملی مادر با کودک از نظر شدت چگونه است؟
    1. از نقطه نظر کمی چه آسیب هایی در تعامل پدر – کودک وجود دارد؟
    1. آسیب های تعاملی پدر با کودک از نظر شدت چگونه است؟
    1. بین آسیب های تعاملی مادر – کودک و پدر- کودک چه تفاوتی وجود دارد؟
    1. تدوین بسته آموزشی مهارت های ارتباطی والد -کودک شامل چه مهارت هایی می باشد؟
    1. آیا بسته آموزشی مهارت های ارتباطی والد – کودک از نظر متخصصان استاندارد است؟