مصاحب هم که نوشته است : این شهر که خرابه های احتمالا نزدیک آبادی فیروزآباد قراردارد درقدیم مرکز ناحیه بشت از ولایت نیشابور در ناحیه قهستان بود .به همین نقشه استان قهستان نظرداشته است.» (خسروی۱۳۷۶،۲۹و۳۰)
مورخ وجغرافی نویس به نام سالهای آغازین قرن هشتم یعنی حمدالله مستوفی در باب شانزدهم کتاب خود نزهت القلوب که درآن به ذکر بلاد قهستان ونیمروز وزوالستان پرداخته است می گوید قهستان راشانزده ولایت است که ترشیز از آنهاست وترشیز ازاقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات صب[۹۲] وعرض آن از خط استوا ،له[۳۵] است .(مستوفی۱۳۷۶،۱۴۳)
درجغرافیای حافظ ابرو نیز که از آثار معروف نیمه اول قرن نهم است ولایت ترشیز در شمار ولایات تابع هرات ذکرشده است واین البته مربوط به دوره ای از تاریخ است که شاهرخ تیموری این شهر را دارلسلطنه خراسان قرارداده بود.۱۱۴(حافظ ابرو۱۳۷۰،۳۱)
کمی بعدتر معین الدین اسفزازی هم ترشیز را از ولایات هرات به حساب آورده است. (خسروی۱۳۷۶،۴۲)
اصطخری همچنین در مسافت های خراسان بار دیگر می نویسد «و از نیشابور تا ترشیز چهارمرحله واز ترشیز تا کندر یک روز راه واز کندر تا ینابذ دوروز ….و در بیان حدومرز نیشابورآورده است که :حدود واسعه ورساتیق عامره ولهامدن منهاالبوزجان ومالین المعروف به کواخزر وجایمند وسلومک وسنگان و زوزن وکندر وترشیز…۱۱۵»
بدین ترتیب در نیمه اول قرن چهارم ترشیز ازشهرهای تابع نیشابور به حساب می آمده است .
«بنا به شواهد تاریخی، پس از ویرانی های مکرر ترشیز(کهن) توسط مهاجمین،تاریخ این مرز وبوم دچار تحولات اساسی گردید .به ویژه، پس از تصرف آن توسط تیمور لنگ –درسال۷۸۳هجری- وکوچ اجباری سکنه اش به نواحی مرزی ترکستان تا کاشغر وانتقال اقوام جدیدی همچون ایل های هزاره وخورشاهی از افغانستان به ترشیز،این شهر در تب وتاب آشوب ناامنی گرفتار آمد .در چنین وضعیتی ،به تدریج محل قدیمی وباستانی ترشیز رها شده وبا کوچ اجباری ساکنانش به مناطق اطراف ،نام این شهر موقتا از نقشه های جغرافیایی محو شد.تا اینکه در حدود یک صددواندی سال بعد ،صفویان با عنایت ویژه ای که نسبت به آبادی سوسفد- در حدود پنجاه کیلومتری شرق ترشیز قدیم از خود نشان دادند،بررونق وعمران وآبادانی آن افزودند. شاه اسماعیل صفوی که خود را از نسل امام موسی بن جعفر از نوادگان سیدحمزه می شمرد،در سال۹۲۹ ه.ق دستور حفرقنات سوسفد ،رادر نزدیکی این امام زاده صادر کرد وباغچه ای گرداگرد سوسفد به سلطانیه یا سلطان آباد ترشیز تغییرنام یافت. به موازات آن قلعه ی دیگری درجنوب سلطانیه احداث گردید.قلعه ی مذکور،به یادبود شهرباستانی ترشیز – که چندی پیش ازآن ،توسط تیمور به ویرانه ای بدل شده بود – ترشیز نامیده شد.»(سعادتمند۱۳۸۷،۶۲و۶۳) .
«هم زمان با تشکیل دولت صفوی ،ترشیز،جزئی از ایالت خراسان بود وخراسان به معنی وسیع کلمه (ایالت شرقی)،به چهار بیگلربیگی تقسیم می شد که عبارت بودند از : هرات، مشهد، قندهار ومرو. ایالت مشهد مشتمل بر نواحی شمالی خراسان امروزی شامل: سرخس، نیشابور، سبزوار، اسفراین، آزادوار تربت حیدریه وترشیز می شد.»(همان،۶۵)
«در رابطه با جایگاه منطقه در دوران معاصر نیز بایدگفت در سال ۱۳۱۶ه.ش از سوی استان دار خراسان ،گناباد به عنوان مرکزفرمانداری انتخاب شد و کاشمر، زیرمجموعه این فرمان داری قرار گرفت.در سال ۱۳۲۲ این شهرستان در حوزه تربت حیدریه قرار می گیرد ودر سال ۱۳۲۵ به عنوان شهرستان شناخته می شود.
۴-۴-۴ . زیرساخت های محیط طبیعی کاشمر۱۱۶
۴-۴-۴-۱ . وضعیت طبیعی و توپوگرافی شهرستان
شهرستان کاشمر بین کوههای کوه سرخ در سمت شمال وکوههای فغان درسمت جنوب واقع گردیده واز سمت شرق وغرب به سرزمین های پست وهموار منتهی می شود .
بنابر آنچه گفته شد شهرستان کاشمر ازنظر ژئومورفولوژیکی وپستی وبلندیها به ودو واحد مستقل وجدا از هم به صورت ارتفاعات ومنطقه جلگه ای تقسیم می گردد که شامل مناطق زیر می باشد :
۱.منطقه کوهستانی شمالی(ارتفاعات کوه سرخ) ومنطقه کوهستانی جنوبی(ارتفاعات فغان)
۲.منطقه کویری وخشک در غرب وجنوب این شهرستان قرار گرفته که دنباله کویر نمک است .
۳.جلگه کاشمر که حومه شهر وقصبات آن را تشکیل می دهد .این جلگه بسیار حاصلخیز ودارای قنوات متعدد می باشد .
مناطق کوهستانی :
ارتفاعات شمالی (کوه سرخ)
ارتفاعات شمال شهرستان کاشمر از یک سری کوههای متصل وبه هم پیوسته تشکیل شده که ارتفاع این رشته کوهها از شرق به غرب کاهش می یابد، این رشته کوهستان از سمت غرب به دشت کویر منتهی می شود. درچند کیلومتری دشت کویر، این رشته کوهستانی به صورت تپه هایی از خاک وشن وهمچنین تپه های رملی که توسط باد برروی هم انباشته شده اند ،مشاهده می گردد.غرب این ارتفاعات را دشت کویر فرا گرفته واز سمت شرق ارتفاعات مذکور به کوه چهل تن کدکن تربت حیدریه محدود است. شمال ارتفاعات کوه سرخ را سرزمین های پست وجلگه ای نیشابور وسبزوار فراگرفته واز جنوب این ارتفاعات به جلگه کاشمر متصل می شوند. بلندترین قله این ارتفاعات “تولی” است که ۲۵۱۵ متر ارتفاع دارد .دومین قله این رشته کوهستان قله کاریز با ۲۴۸۳متر ارتفاع می باشد.ارتفاع این منطقه از شرق به غرب کاهش می یابد به طوریکه ارتفاعات غرب کال سبز دارای ۱۷۳۹ متر بلندی می باشد.
حوزه آبگیر رودخانه های فصلی ودائمی کاشمرنظیرکال سبز،گورآب، کال شور، کال گرگ آب، کال ششطراز، کندر، کال مقبره، کال سالار وکال فدک در این ارتفاعات می باشد که به استثنای کال رودخانه شش طراز کندر[که برمبنای تقسیمات جدید کشوری اکنون در محدوده خلیل آباد قرار گرفته است] بقیه رودخانه ها فصلی بوده و توسط بارندگی های زمستانه وبهاره وریزش برف های زمستانی تغذیه می شوند .
رشته کوه واقع در شمال شهرستان(کوه سرخ)دارای قله های مخروطی آتشفشانی خاموش است. در این رشته کوه، کوههاوتپه کوههایی مربوط به دوران سوم زمین شناسی است که در حدود عطاییه وشادی واقع است.علاوه بر این در قسمت های کوههای کوه سرخ کوههای مربوط به دوران چهارم زمین شناسی وجود دارد که هنوز قله های مخروطی شکل آن دیده می شود.همانند کوه آتشفشانی که در شمال روستای ریوش قرار دارد که زمانی به صورت آتشفشانی فعال بوده ،اما فعلا به صورت خاموش است ونام اصلی آن آتشفشان بوده وبومیان آن را آتشان می خوانند.در قسمت غربی کوه سرخ قله آتشفشانی دیگری به نام “کریز” که خاموش بوده وچشمه های آب گرم معدنی از دامنه آن جاری است .این کوه مرکز رشته کوه شمالی است ودارای قلل مخروطی آتشفشان می باشد .
ارتفاعات جنوبی (فغان)
رشته کوه جنوبی از کال شور شروع می شود وبه کوه یخاب ختم می گرددوبه کوهستان فغان معروف است که از جمله کوههای بسیار قدیمی بوده وسالیان دراز در زیرآب کم عمق دریای آسیای مرکزی پنهان شده بود وپس از چین خوردگی خلیج فارس از زیر آب بیرون آمد .این کوهستان دارای تپه های گچی وآهکی بسیار می باشد وآب در این کوه به ندرت یافت می شود .
ارتفاعات جنوبی از نظر وسعت وارتفاع نسبت به منطقه کوهستانی شمال این شهرستان از اهمیت کمتری برخوردار می باشند. طول ارتفاعات جنوبی ۱۰۰ کیلومتر وعرض آن از۱۵ تا۳۰ کیلومتر متفاوت است .ارتفاع آن از غرب به شرق افزایش می یابد بطوریکه بلند ترین قله در شرق ۱۷۰۲ متر ،در جنوب روستای فدافن واقع شده وپایین ترین نقطه با ارتفاع ۱۱۰۸متر در جنوب غرب روستای سعدالدین[واقع در خلیل آباد کنونی] قرار گرفته است .این ارتفاعات در دوران سوم زمین شناسی براثر حرکات کوهزایی وتکتونیکی زمین شکل گرفته وجنس سنگ های آن بیشتر آهکی و گچی ونمکی می باشد.
به دلیل شوری خاک وکمبود آب کشاورزی وباغداری رونقی ندارد .تمام رودخانه هایی که از این منطقه تغذیه می شوند فصلی بوده وپوشش گیاهی از اهمیت چندانی برخوردار نیست .
مناطق پست وکم ارتفاع
مناطق پست وجلگه ای شهرستان کاشمر به دو منطقه کوچکتر که هرکدام دارای ویژگی های خاص می باشند تقسیم می شود .این مناطق سه گانه عبارتند از :
۱. مناطق کویری وحاشیه کویری
۲. مناطق جلگه ای وحاصلخیز شهر کاشمر وحومه آن که از نظر اقتصادی دارای اهمیت زیادی است
مناطق کویری وحاشیه کویر
شهرستان کاشمر از غرب وجنوب به کویر متصل می شود به طوریکه غرب آن را دشت کویر وجنوب منطقه را کویرنمک در برگرفته است .کویرنمک که از غرب به کوههای یخاب طبس واز شرق به کوههای بجستان محدود می شود .حوزه آبریز رودخانه های فصلی کال شور، کال دونخ، کال نمک در مواقع پرآبی است. این محدوده گودترین محدوده منطقه ویکی از مناطق شدیدا کویری فلات مرکزی ایران محسوب می شود .کویر نمک پوشیده از قشرضخیم خاک شوره زار ونمک وخاک رس سنگین تا شنی می باشد .
منطقه جلگه ای حومه شهر کاشمر
این منطقه جلگه مهم وحاصلخیز آباد وپرجمعیت شهرستان است که شهر کاشمر ونقاط جمعیتی مهم، قنوات بسیار واراضی مستعد کشاورزی در ان واقع شده وعرض آن ۱۱ کیلومتر است که از شرق شهر شروع می شود ودر۱۴۶کیلومتری مغرب تا دهانه کوه سفید و درونه امتداد دارد .در شمال منطقه مزبور رشته کوههای کوه سرخ قرار گرفته است واز جنوب به جلگه حاصلخیز جنوب کاشمر منتهی می گردد.
منطقه کاشمر وحومه آن یکی از حاصلخیزترین مناطق این شهرستان است که بافت خاک منطقه را خاک قهوه ای وسیاه رنگ رسوبب و رسی تشکیل می دهد. باغات زیادی در این منطقه وجود دارد که سرسبزی خاصی را ایجادنموده است. آب مورد نیاز باغات وزمین های زیرکشت غلات از قنوات وچاههای عمیق تامین می شود .
۴-۴-۴-۲ . بررسی ویژگی های اقلیمی شهرستان کاشمر
نقش کوهها،کویرها وجلگه ها در تنوع آب وهوای شهرستان کاشمر بسیار زیاد می باشد وبه طور کلی به علت دور بودن از دریا ونرسیدن رطوبت به آن، ازهوای خشکی برخوردار است واین خشکی در ارتفاعات با سردی ودر نقاط پست با گرمای زیاد همراه است. وجود کوهستان های مرتفع دربخش شمالی شهرستان موجب شده است که شمال شرق کاشمر دارای آب وهوای سردو خنک باشد ودرتابستان به عنوان منطقه ییلاق برای ایلات وعشایر کوچ نشین شهرستان مورداستفاده قرار گیرد. شمالغرب شهرستان دارای آب وهوای معتدل می باشد. در اطراف شهر کاشمر هوای گرمسیر(گرم وخشک بیابانی)وجود دارد و در قسمت جنوب غرب شهرستان به علت مجاورت با کویر، آب وهوا بسیار گرم وخشک وبیابانی است وآب آن نیز شور وغیرقابل استفاده می باشد.
آمار ارئه شده نشان می دهد که هوای دشت کاشمر بسیار خشک است میزان بارندگی برابر با ۲۱۸.۴میلیمتر ومیزان تعرق نزدیک به ۲۵۰۹.۵ میلیمتر می باشد .وضع فوق در مورد دشت کاشمر که از غرب وجنوب غربی تحت تاثیردشت ها قرار دارد بی تاثیرنیست. فصل ریزش ازنیمه آذرماه شروع

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید