نصیر الدین طوسی

دانلود پایان نامه

مقدمه و روش تحقیق

ضرورت تحقیق:
اولین اصلی که رکن دعوت هم? انبیای الهی بوده توحید است. بااینکه در طول تاریخ، توحید غرض اصلی از ارسال رسل و انبیای اللهی بوده است. امّا توحید در آئین اسلام رنگ بوی کامل‌تری پیدا کرد. توحید بر طبق آموزه‌های اسلام، سر منشاء دیگر عقائد و اندیشه‌های دینی شد، بطوری که در هیچ یک از ادیان گذشته وحدت حقّ? پروردگار بدین شکل مورد توجّه قرار نگرفته بود. به همین دلیل طبیعتاً یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفه اسلامی اثبات توحید ذاتی پروردگار و حل معضلات این بحث است.
همواره در قرآن کریم وصف وحدت در کنار قهاریت پروردگار ذکر شده است. چنانچه می‌فرماید: “یا صَاحِبَی السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَیرٌ أَمِ اللّه الْوَاحِدُ الْقَهَّار.” (قرآن، یوسف (۱۲)، ۳۹)
تنها چیزی که هیچ گونه مقهوریتی در او راه ندارد واحد حقّه یا همان کامل مطلق است؛ به همین دلیل منظور از وحدت در کنار قهاریت، همان وحدت حقّه است که در ادامه به تفصیل مورد بررسی قرار خواهد گرفت.۱ شاید مهم‌ترین دلیل شهرت شبهه ابن‌کمّونه سخت بودن آن است و این هم ناشی از عدم توجّه به کامل مطلق بودن واجب الوجود است.
درجهان بینی اسلامی نیز توحید اساس و محور اصلی سایر عقائد دینی بوده است؛ توحید در رأس مخروط معارف اسلامی قرار می‌گیرد و تمام معارف دیگر از این اصل منشعب می‌شوند؛ به فرمود? علام? طباطبایی:
توحید وقتی گسترش پیدا کند می‌شود کل اسلام و اسلام وقتی فشرده شود، توحید مثل یک گنجینه فشرده‌ای است که در ظاهر به عنوان یک اصل اعتقادی ساده جلوگر می‌شود، امّا هنگامی که باز بشود و گسترش پیدا کند، کل اسلام را در بر می‌گیرد. (مصباح، توحید در نظام …، ص۱۵)
در إلهیات بالمعنی ألاخص نیز اولین چیزی که بعد از اثبات وجود خداوند مورد بررسی قرار می‌گیرد، توحید ذاتی است. توحید در بار? واجب الوجود، از سه جهت توحید ذاتی، افعالی و صفاتی مورد توجّه است.

اهمیت موضوع:
امّا دلیل پرداختن به این شبهه به طور خاص، ایجاد تشویش و چالشی بوده که توجّه عمده فلاسف? قدیم را به خود جلب کرده و برهان‌های اثبات توحید ذاتی پروردگار را مورد محک جدّی قرار داده است. میرداماد در رساله التقدیسات خود که آن را به دلیل درخواست یکی از شاگردانش برای جواب دادن به شبهه ابن‌کمّونه نوشته است، این شبهه را معمای پیچیده و دشواری مطرح می‌کند که تمام براهین توحید را تحت الشعاع قرار داده است. وی می‌نویسد:
بدرستی در اینجا معمای پیچیده و دشواری است: از جمله براهینی که در باره توحید ذاتی پروردگار متداول است، فرض ذات مشترک بین دو واجب الوجود بالذات است. او حقیقت وجوب و وجود بالذات است. منزه است خدای متعالی بالذات از شریک و شبیه و مانند و ضد. امّا جائز است، اینکه در نگاه اول ممکن باشد فرض تعدد واجب الوجودهایی که ذاتشان مجهول الکنه بوده و هر یک از دیگری به تمام ذات متفاوت باشد. هر کدام به ذات خود موجودند و وجوب وجود از ذاتشان منتزع می‌شوند. (میرداماد، التقدیسات، ج۱، ص ۱۱۵) {۱}
بنابراین شبهه ابن‌کمّونه به دلیل بررسی برهان‌های توحید ذاتی پروردگار و ارزیابی جامعیت و یا کاستی براهین توحید در فلسف? اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخودار است.
لزوم تحقیق بیشتر:
به دلیل طرح این شبهه در زمانی که اصالت با ماهیت قلمداد می‌شده و همچنین عدم انحصار اصالت وجود، در حکمت متعالیه لازم دیده شده تا که این شبهه از طریق تمام مکتب‌های فلسفی و کلامی مورد بررسی قرار گیرد.
اگرچه دربار? این شبهه در اکثر کتاب‌های فلسفی بحث شده است، امّا بخاطر انحصار اکثر جواب‌ها در شرح و توضیح نظریات ملاصدرا، در این نوشتار سعی شده تا علاوه بر بررسی نظریات ملاصدرا و ارزیابی صحت ادعای او مبنی بر انحصار جواب شبهه در قاعد? بسیط الحقیقه، جواب‌های دیگری نیز آورده شود. جهت دیگری که بررسی دوباره شبهه را لازم می‌کرد، صحت برهان‌های ابن‌سینا و کافی بودن برهان‌های او در جواب از این شبهه است. علاوه بر آنچه گفته شد، تا کنون بصورت مدون جواب‌های افراد دیگری همچون سهروردی و میرداماد دربار? شبه? ابن‌کمّونه مورد توجّه قرار نگرفته است. لذا کلی? پاسخ‌های مکتب حکمت متعالیه و حکمت اشراق و مشاء در این نوشتار آورده شده است.
هدف از تحقیق:
هدف عمده از تدوین این پایان نامه نشان دادن اعتقاد هم? فلاسفه به کامل مطلق بودن واجب الوجود و اعتقاد به اصالت وجود در واجب الوجود است. چرا که حتی اگر این شبهه در فضای اصالت ماهیت هم مطرح شود، باز هم چاره‌ای از اصالت وجود در ذات واجب الوجود نیست. در واقع سؤال اصلی، بررسی جواب‌های فلاسفه مختلف به این شبهه بوده و در کنار آن این سؤال فرعی بیان می‌شود که آیا کسی تا بحال در بار? واجب الوجود معتقد به اصالت ماهیت بوده است؟ اگر بلی، آیا همان معنای مصطلح در زمان بعد از میرداماد مراد است؟
روش تحقیق:
توحید واجب الوجود در چند مقام قابل بررسی است؛ در این مقام به توحید ذاتی پروردگار خواهیم پرداخت. استدلال‌های توحید ذاتی خداوند منحصر در برهان‌های منطقی نیست و شامل برهان‌های خطابی و جدلی نیز خواهد بود و لذا در این نوشتار از آن‌ها نیز استفاده می‌شود.
توحید ذاتی گاهی با یکی بودن خداوند به معنای واحدیت قابل بررسی است و گاهی با بساطت ذات او که ملازم معنای احدیت است، اثبات می‌شود. استدلال‌های حکمای مسلما
ن در اثبات توحید ذاتی خداوند بر پای? تناهی علل و اینکه زنجیره علت‌ها به چیزی منتهی می‌شود که غیر معلول است، بنا شده است. این موجود غیر معلول اگر در ذات خود مرکب باشد، نیازمند به اجزاء خواهد بود. ترکیب در ذات گاهی با عدم بساطت در ذات و گاهی با وجود شریک و اشغال بخشی از هستی توسط این شریک، حاصل می‌شود.
فرضیات مناسب جهت حل شبهه:
اگر نفی وجود شریک از طریق بساطت ذات و برهان‌های این چنینی باشد، از برهان‌های پیشینی استفاده شده و اگر اثبات توحید از طریق اثبات اینکه تمام موجودات در عالم از یک مبداء سرچشمه می‌گیرند باشد، از برهان پسینی استفاده شده است. برای حل شبهه در فضای اصالت ماهیت ابتدا به بررسی تحقق داشتن وجوب وجود و اینکه آیا اینگونه معقولات ثانی در خارج هم وجود دارند، یا اینکه صرفاً ساخته و پرداخته ذهن هستند، پرداخته می‌شود. در فضای اصالت وجود مشائی به کمال مطلق بودن خداوند و امکان یا عدم امکان اشتراک دو امر در کامل مطلق بودن پرداخته می‌شود. و در پایان در فضای حکمت متعالیه به بساطت و امتناع برداشت یک مفهوم واحد از دو امر متباین پرداخته می‌شود.
آنچه گفته شد همان برهان‌های پیشینی یا برهان‌هایی که قبل از خلقت عالم هم می‌توانند مورد بررسی قرار گیرند، نامیده شده. بعد از این، نوبت به برهان‌هایی می‌رسد که پسینی هستند و بررسی آن‌ها مستلزم در نظر گرفتن خلق کردن واجب الوجود هم هست. برهان فرجه و برهان تمانع، استدلال‌هایی هستند که در اصل کلامی، ولی با شیوه‌ای فلسفی در بخش مورد توجه قرار می‌گیرند.
پیشینه مسأله:
نظر به اینکه پیشین? شبهه یکی از مفاد عنوان اصلی پایان نامه است، تفصیل این مبحث در ضمن متن پایان نامه خواهد آمد.

بخش اول:
ابن‌کمّونه و شبه? وی
* زندگی اجمالی
* مهم‌ترین آثار
* پیشین? شبهه
* طرح و توضیح شبهه

فصل اول:
زندگی نامه اجمالی ابن‌کمّونه و مهم‌ترین آثار وی

“عزالدوله سعد ابن منصور نجم الدوله بن حسن بن هبّه الله کمونی اسراییلی بغدادی فیلسوف قرن هفتم هجری که دارای تألیفات بسیاری در زمینه فلسفه وحکمت است.” (آقا بزرگ، الذریعه، ج ۲، ص ۲۸۶) “خود او (ابن‌کمّونه) در کتاب البلدان در ذیل شهر قزوین ابو القاسم بن هبه الله کمونی یهودی را جد پنجم خود معرفی می‌کند.”(نسخ? خطی ظاهریه، ص ۷، به نقل کتاب دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل ابن‌کمّونه، سجادی، ج ۴، ص ۷)
آنچه از نام فرزندان وی بر می‌آید این است که در ظاهر پیوند وثیقی با اسلام خورده‌اند. امّا دربار? مذهب واقعی ابن‌کمّونه اختلاف بسیاری وجود دارد. آقا بزرگ بخاطر سلام و صلوات ابن‌کمّونه بر پیامبر اکرم (ص) در ابتدای رساله‌های خود او را مسلمان می‌خواند. امّا بنا بر حوادث پیش آمده در اواخر عمر وی این احتمال ضعیف بنظر می‌رسد. عباسیان در سال ۶۵۶ ق سقوط کردند وحکومت بطور موقت از دست مسلمانان خارج شد و به دست رهبران بودایی افتاد.
کتاب تنقیح الابحاث فی البحث عن الملل الثلاث در زمان حکومت هولاکو بودایی مسلک نشر یافت، و در این شرایط، هولاکو بدلیل احتمال گرایش دوبار? مسلمانان به عباسیان و نیزتمایل مسیحیان به حکومت روم، به‌یهودیان روی آورده و والیان خود را از ایشان انتخاب می‌کرد. اگر چه ابن‌کمّونه ابتدا تظاهر به اسلام می‌کرد امّا پس از نفوذ دوبار? یهودیان و تکیه حاکمان مغول به آن‌ها، به همراهی با آن‌ها پرداخت وصاحب مشاغل اجتماعی شد که خود در ابتدای کتاب الکاشف به آن‌ها اشاره می‌کند.”در ۱۹ ذی القعده ۶۷۶ ق ابن‌کمّونه گرانبارترین رساله مستقل خود در باره فلسفه را نگاشت که بعدها تحت عنوان الکاشف یا الجدید فی الحکمه‌یا عنوان‌های مشابه دیگر تغییر یافت و به دولتشاه پسر سنجر الصاحب ۶۲۴ ق تقدیم کرد” (ساکت، فیلسوف یهودی، کتاب ماه فلسفه، ص ۹۴)
نکته جالب توجّه این است که ابن‌کمّونه این شبهه را در همین کتاب طرح می‌کند.
چندی بعد مسلمانان پس از شیوع مطالب کتاب تنقیح الابحاث علیه وی شوریدند و تصمیم به قتل او گرفتند. ابن فوطی در الحوادث الجامعه در این باره چنین می‌نویسد:

در این سال شهرت یافت که ابن‌کمّونه کتابی به نام تنقیح الابحاث فی البحث عن الملل الثلاث تألیف کرده است و در آن پیامبران گذشته را یاد کرده و نسبت به آنان اسائه ادب نموده است. این شهرت برآن شد که عوام بغداد بر آشفتند و جمعیت کرده به جانب منزل وی رفتند تا خانه‌اش را خراب کنند و خود او را بکشند. امیر تمسکای شحن? عراق و مجدالدین ابن اثیر و جماعتی از امراء سوار شدند و به سوی مدرسه مستنصریه رفتند و از قاضی القضات و مدرسین مدرسه خواهش کردند ابن‌کمّونه را بخواهند و در این باره تفتیشش کنند و مردم را نیز به نصایح خویش از کشتن ابن‌کمّونه باز دارند و آتش این فتنه خاموش سازند. ابن‌کمّونه متواری شد و خود را درجایی پنهان کرد. اتفاقاً آن روز، روز جمعه بود و قاضی القضات برای اقامه نماز جمعه به مرکب سوار شده به سوی مسجد می‌رفت. شاید با نصیحت آن‌ها را آرام کند. ولی سخنان او در مردم تاثیری نکرده خود او را هم دشنام داده و به جانبداری از ابن‌کمّونه و دفاع از او متهمش کردند. شحن? بغداد برای خاموش کردن فتن? عوام فرمان داد تا در میان مردم ندا کردند که روز دیگر پگاه مردم در خارج شهر حاضر شوند تا ابن‌کمّونه را که فردا خواهند سوخت، خود به چشم خویش مشاهده کنند. مردم ا
ز شنیدن این خبر آرام گرفتند و متفرق شدند و برای آن امر هم دیگر حاضر نشدند و فتنه بدین طریق تسکین یافت. ابن‌کمّونه هم در صندوقی نهاده به حله نزد فرزندش که در آنجا کاتب دیوان بود، بردند. در آن شهر چندی بود وهمان‌جا وفات کرد. (ابن فوطی، الحوادث الجامعه، ص ۳۰۴)
آنچه از حوادث تاریخی و اظهار نظر دیگر اندیشمندان بر می‌آید این است که او اعتقادی به اسلام نداشته و شرایط سیاسی دوران عباسیان و جامعه او را به این سمت سوق داده است. (سجادی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل ابن‌کمّونه ج ۴، ص ۲۶۹) شهرت ابن‌کمّونه بیشتر بخاطر شبهات منسوب به وی است که آن هم توسط دانشمندان بعد از او منتشر شد، به طوری که به غیر از اشارات ابن فوطی در هیچ جای دیگر نامی از وی در میان آثار دانشمندان هم عصر خودش به میان نیامده است.

مهم‌ترین آثار ابن‌کمّونه
کتاب‌های ابن‌کمّونه را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:
بخش اول: شرح‌های ابن‌کمّونه
۱. التعالیق علی السؤالات المراد علی الاصولیین من کتاب المعالم. شرحی انتقادی بر کتاب المعالم فخرالدین رازی است و در سال ۶۶۷ نوشته شده است. ۲. شرح تلویحات با عنوان التلویحات و التنقیحات. این شرح بر کتاب تلویحات سهروردی و در آغز سال ۶۶۷ ق نوشته شده است. ۳. شرح الاشارات با عنوان شرح الاصول و الجمل من مهمات العلم و العمل . این شرح بر کتاب اشارات و تنبیهات ابن‌سیناست. ابن‌کمّونه در ابتدای این کتاب، شرح خود را به شدت وامدار شرح خواجه نصیر الدین طوسی می‌داند. این شرح در پایان ۶۷۱ ق به پایان رسیده است.
بخش دوم: کتاب‌ها و رساله‌های مستقل
از ابن‌کمّونه در کتابخانه‌های جهان کتاب‌های زیادی موجود است که برخی از مهم‌ترین آن‌ها بدین قرارند:
۱. کتاب التنقیح الابحاث فی البحث عن الملل الثلاث که یکی از مهم‌ترین آثار ابن‌کمّونه است. الابحاث عن الملل الثلاث یا تنقیح الابحاث، این اثر که موجب شورش مردم و ایراد اتهام بر ابن‌کمّونه شد. نسخ متعددی از این کتاب وجود دارد و نیز در ۱۹۶۷م به تصحیح موشه پرلمان در لوس‌آنجلس به چاپ رسید. کتاب تنقیح الابحاث نمودار عقاید کلامی ابن‌کمّونه است. این کتاب شامل چهار باب با عناوین نبوت به طور عام، نبوت موسی، نبوی عیسی و نبوت محمد صلی الله علیه و آله است، برای مثال او می‌گوید دایر? ادراک و عقل محدود و مقام نبوت فراتر از آن است و از این روست که مردم سخنان پیامبران را باور ندارند. وی ۳ خصلت برای پیامبر شمرده است: الف – قوت نفسانی او را خاصیتی باشد که بتواند در نفوس دیگران و نیز عام? جهان تأثیر کند و صورتی را زایل گرداند و صورتی دیگر ایجاد نماید. ب – قو? نظری (عقل نظری) او چنان صافی باشد که بتواند هم? دانش‌ها را از مبدأ فیض دریابد. ج – در خواب و بیداری از امور غیبی آگاهی یابد، بدان سان که تردیدی در صحت آن‌ها روا

این نوشته در پایان نامه ها و مقالات ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید