خطرات ناشی از نقل و انتقال فلزات قیمتی و سپس مسکوکات فلزی نیاز پیدا کرد. بدین ترتیب به استفاده از ابزارهای دیگری به جز پول توجه نمود. رویدادها و نیازهای مزبور، از نخستین عوامل پیدایش مؤسساتی به عنوان بانک و بانکداری در جهان به شمار میاید. گفتنی است که بانکها که در آغاز کار به صورت مؤسسات نگهدارنده و انتقال دهنده وجوه عمل میکردند، ولی مسئولان این مؤسسات بتدریج دریافتند که میتوانند بخشی از وجوه راکدی را که نزدشان سپرده شده بود، از طریق وام در اختیار دیگران قرار دهند.با انجام امور، عملیات دیگری نظیر نگهداری و حفاظت اشیای قیمتی و مسکوکات فلزی، انتقال این اموال به وسیله اسناد، ایجاد یک مقیاس ارزش علاوه بر ایجاد اعتبار و قرض دادن، ابتدا میان افراد و سپس توسط بانک توسعه و اشاعه پیدا نمود( ماجدی، ۱۳۷۰).
کلمه بانک نیز اصطلاحی است بسیار قدیمی که منشأ اصلی آن واژه آلمانیbank به مفهوم نوعی شرکت(Goint stock) است که ایتالیاییها از زبان آلمانی آن را به نیمکت صرافان(Banco) نسبت دادهاند، ولی به تدریج سازمان و محل فعالیتهای بانکی امروزی به این نام مرسوم گردید.
بنابراین مهمترین فعالیت نظام بانکی را میتوان جلب و جذب سرمایه و پساندازهای اشخاص(حقیقی و حقوقی)و سپس بکارگیری و توزیع آن در قالب انواع تسهیلات اعطایی در بخشهای گوناکون فعالیتهای اقتصادی در سطح خرد و کلان عنوان نمود و اگر این اقدام بر اساس یک برنامهریزی درست و در چارچوب اهداف کلان اقتصادی هر کشور باشد، میتواند سبب توسعه و گسترش فعالیتهای اقتصادی گوناگون در کل ارتقاء و توسعه اقتصادی را به همراه داشته باشد.

ساختار فعالیت یک بانک را میتوان به شرح ذیل ترسیم کرد(جمشیدی، ۱۳۹۰).

شکل شماره (۲-۱):ساختار فعالیت یک بانک
۲-۲-۲ سیرتحول بانکداری درایران:
نخستین پیشنهاد تاسیس بانک ملی درسال ۱۲۵۸شمسی توسط حاج محمدحسن امین دارالضرب بود که به ناصرالدین شاه قاجار تسلیم و خود قبول نمود که سرمایه اصلی بانک را تامین کند که مورد تایید قرار نگرفت (بهمند و بهمنی، ۱۳۸۳).
۲-۲-۲-۱ فعالیت سرمایه گذاران خارجی
۱- اولین پیشنهادبیگانگان برای تاسیس بانک درایران درسال ۱۸۶۴برابر با سال ۱۲۴۳شمسی ازطرق ساوالان به نمایندگی عدهای از سرمایهداران و صرافان بزرگ فرانسوی برای تاسیس بانک با سرمایه دو میلیون لیره انگلیسی به دولت ایران(ناصرالدین شاه) ارائه شد.
۲- بانک جدید شرقی:این بانک تحت عنوان یک شرکت بازرگانی که درآن زمان نیاز به کسب امتیاز خاصی از دولت ایران نداشت شروع به کار بانکی نمود. مرکزش در لندن و حوزه عملیاتش مناطق جنوبی آسیا بود. این بانک برای اولین بار در کشور ایران اقدام به انتشار نوعی پول کاغذی به صورت حواله عهده بانک جدید شرقی برای مبالغی بیش از پنج قران در وجه حامل نمود.
۳- بانک شاهنشاهی ایران: صرافان ایرانی در مقام مقابله و رقابت با عملیات بانک جدید شرقی پرداختند ولی قبل ازانکه نتیجه قطعی و نهایی این رقابت حرفهای حاصل شود حریفی زورمند جای بانک جدید شرق راگرفت. این حریف بانک شاهنشاهی ایران بود که مبتکر و پایهگذارآن پاول جولیوس رویتر بود که در مقابل پرداخت ۴۰,۰۰۰ لیره امتیاز بزرگی برای مدت هفتاد سال جهت کشیدن راهآهن و حق انحصاری بهرهبرداری ازکلیه معادن ، جز طلا ونقره و سنگهای قیمتی وتاسیس بانک و غیره از دولت ایران گرفت.
۴- انجمن استقراضی ایران: این موسسه توسط پولیاکوف روس تاسیس شد. در مذاکراتی که در تهران بین دولت ایران و پولیاکوف بهعمل آمد قرار میشودکه برای تشکیل یک شرکت استقراضی، مشروط برآنکه از اعمال عملیاتی که در انحصار بانک شاهنشاهی ایران میباشد خودداری نماید اقدام کند و حتی برای احتیاط ابتدا ازگذاردن کلمه بانک بر روی این موسسه خودداری شد و آنرا به نام انجمن استقراضی ایران میخواندند.
۵- بانک عثمانی: اصولاً یک بانک انگلیسی بود که از محل سرمایه مشترک فرانسه و انگلیس از اواسط قرن نوزدهم درسال ۱۸۵۶ در کشور ترکیه تاسیس شد و در سال ۱۳۰۱ تصمیم گرفت در تهران و همدان و کرمانشاه به مرور شعبه بازنماید و در اواخرسال ۱۳۳۴ به فعالیت خود در ایران خاتمه داد.
۶- بانک روس و ایران: در سال ۱۳۰۵ از طرف اتحاد جماهیر شوروی و به منظور تسهیل مبادلات بازرگانی بین دو کشور درایران تاسیس گردید و سهام آن متعلق به دولت شوروی بود(بهمنی و بهمند،۱۳۸۶).
۲-۲-۳ منابع مالی بانکها
عملیات بانکی به دو صورت امور ریالی و ارزی انجام میپذیرد و عملیات ریالی خود به بخشهای منابع و مصارف و خدمات تقسیم می گردد. ترازنامه تلفیقی سیستم بانکی در واقع بیانگر منابع و مصارف بانک است. ستون داراییها نشانگر مصارف بانکها بوده و بیان کننده این است که بانکها وجوه خویش را به چه مصارفی میرسانند. درستون دیگر ترازنامه بدهی بانکها بوده و بیانگر این است که توسط بانک، دولت و یا اشخاص حقیقی و حقوقی تحت عناوین گوناگون و به منظورهای مختلف نزد بانکها نگهداری مینمایند. در ترازنامه سیستم بانکی منابع مالی بانکها (بدهیها) از مجموع سپردهها و وجوه بخش
خصوصی، حساب سرمایه، وامها و اعتبارات دریافتی ازخارج و سپردههای ارزی، ودیعه ثبت سفارش کالای بخش خصوصی، پیشپرداخت اعتبارات اسنادی بخش دولتی و سایر تشکیل شده است(جمشیدی، ۱۳۹۰).
سپردهها و وجوه بخش دولتی عبارت ازکلیه وجوهی است که توسط دولت یا شرکتهای وابسته به دولت نزد بانکها به صورت سپرده تودیع میشود. سپردهها و وجوه بخش دولتی از دو جزء دولت و شرکتها و موسسات دولتی تشکیل شده است در اقتصاد ایران سپردهها وجوه دولتی تحت تاثیر مخارج جاری و عمرانی دولت قرار دارند. هر چه حجم مخارج جاری دولت افزایش یابد در نتیجه سپردهها و وجوه دولتی به عبارت بهتر خالص بدهی بخش دولتی به سیستم بانکی افزایش مییابد. در نتیجه با افزایش سپردهها و وجوه دولتی منابع مالی بانکها افزایش مییابد و برعکس. مخارج عمرانی برعکس مخارج جاری به جای ماهیت آن (سرمایهگذاری) اثر کاهنده بر منابع مالی بانکها دارد به عبارتی با افزایش مخارج عمرانی منابع مالی بانکها کاهش می یابد(سمیرمی، ۱۳۸۸).
۲-۲-۴ تجهیز منابع مالی
۲-۲-۴-۱ روشهای تجهیز منابع
۲-۲-۴-۱-۱ تجهیز منابع در بانکداری سنتی
۱- سپردههای جاری( حساب جاری)
۲- سپردههای پسانداز( حسابهای پسانداز)
۳- سپردههای ثابت(مدتدار)
در این سیستم بین بانک و سپردهگذار یک رابطه مستقیم وجود دارد که این ارتباط مستقیم مبتنی بر رابطه بستانکار و بدهکار ویا دائن و مدیون است. با این تفاوت که سپردههای جاری در حساب جاری نگهداری و برای مشتری یک عندالمطالبه محسوب میگردد و بازپرداخت آن در هر زمانی بنا به تقاضای مشتری از جانب بانک الزامی است.
در مورد سپردههای پسانداز و ثابت نیز ضمن آن که رابطه دائن و مدیون وجود دارد، در اخذ سپرده و یا طبق عرف و معمول، رقم از قبل تعیین شدهای تحت عنوان بهره(ربا) به آن تعلق میگیرد که از دیدگاه فقه اسلامی چون این رقم اخیر بر روی قرض پرداخت شده است، ربای قرضی محسوب و از نظر شرعی حرام است(رمضانی، ۱۳۸۵).

۲-۲-۴-۱-۲ تجهیز منابع در بانکداری اسلامی
قانون عملیات بانکی بدون ربا توسط مجلس شورای اسلامی در شهریور سال ۱۳۶۲ تصویب و از ابتدای سال ۱۳۶۳ به مورد اجرا گذاشته شد. طبق ماده سوم از فصل دوم قانون عملیات بانکی بدون ربا تحت عنوان “تجهیز منابع پولی” مقرر شده است که، بانکها میتوانند تحت هر یک از عناوین ذیل به قبول سپرده مبادرت نمایند:
۱) حساب سپردههای قرضالحسنه(شامل: حساب قرضالحسنه پسانداز و حساب قرضالحسنه جاری)
۲) حساب سپردههای مدتدار(شامل: حساب سپردههای کوتاه مدت و حساب سپردههای بلندمدت)
الف. ۱)حساب سپردههای قرضالحسنه( پسانداز)
با توجه به دستورالعملهای صادره از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، سپرده جاری در حقیقت مانند نظام گذشته بوده و بانکها در قبال این سپردهها، خدمات بانکی مربوطه را در اختیار صاحب حساب میگذارند. در ماده چهارده از فصل دوم” قانون عملیات بانکی بدون ربا” مقرر شده است که بانکها مکلف به بازپرداخت اصل سپردههای حساب جاری و حساب پسانداز قرضالحسنه میباشند.
استرداد سپردههای قرضالحسنه، اعم از جاری یا پسانداز بر ذمه بانک میباشد و بانکها مکلفند عندالمطالبه اصل سپردههای قرضالحسنه را مسترد نمایند. به اینگونه سپردهها هیچگونه سودی تعلق نمیگیرد و جزء منابع بانک حساب میشود. بانکها میتوانند بدون تعهد و یا شرط قبلی با امتیازات و جوائزی را به منظور جذب و تجهیز سپردههای قرضالحسنه پسانداز به دارندگان این نوع سپردهها اعطا نمایند.
الف. ۲)حساب سپردههای قرضالحسنه( جاری)
این سپرده یکی از اجزاء مهم تشکیل دهنده منابع پولی بانک به شمار میرود، زیرا اینگونه سپردهها به دلیل نقل و انتقالات آن بهوسیله چک، نه تنها در شناسایی به عموم مردم تأثیر بهسزایی دارد بلکه به دلیل هزینه بر هزینهبر نبودن این نوع سپردهها استفاده از آنها در اعطاء تسهیلات کوتاهمدت میتواند درآمدهای قابل توجه برای بانک ایجاد نماید.
ب. حساب سپردههای سرمایهگذاری(مدتدار)
در سپردههای سرمایهگذاری مدتدار، بانک دربهکارگیری منابع حاصل در فعالیتهای اقتصادی سودآور، وکیل سپردهگذاران میباشد و نه تنها بازپرداخت اصل مبلغ سپردهگذاری شده را تعهد میکند، بلکه باید منافع حاصل از عملیات بانکداری(اعطای اعتبارات و تسهیلات) را براساس قرارداد منعقده، متناسب با مدت و مبلغ سپردهگذاری، پس از کسر حقالوکاله بانکها تقسیم نمایند. حداقل و حداکثر حقالوکاله بانک بابت بکارگیری سپردههای سرمایهگذاری توسط شورای پول و اعتبار تعیین میگردد. بنابراین گرچه بانک میتواند قبل از مشخص شدن میزان سود قطعی، نرخی را تحت عنوان نرخ سود علیالحساب برای این نوع سپردهها تعیین و در مقاطع زمانی مشخص پرداخت نماید، ولی به هیچ وجه نباید این نرخ از جانب بانک نرخ قطعی محسوب شود. این سپردهها به سپرده کوتاهمدت عادی که موجودی آنها قابل تغییر میباشد و سپرده کوتاهمدت ویژه و سپردههای یکساله تا پنجساله که معمولا مبلغ آنها طی دورهی تعهد شده ثابت است، تقسیم میشوند(جمشیدی، ۱۳۹۰).
۲-۲-۴-۲ تجهیز منابع پولی در نظام بانکی ایران
تجهیز منابع پولی در ایران با توجه به قوانین بانکداری اسلامی به دو صورت انجام میگیرد:
۱- از طریق منابع مالکانه: منابع مالکانه شامل سرمایهها، ذخایر و اندوختهها، سپردههای قرضالحسنه جاری و پسانداز و سایر ماندههای بستانکاری توزیع شده مشتریان نزد شعب است که در حکم شپردههای قرضالحسنه است، و چون طبق موازن شرعی قرض گیر
نده مالک قرض میشود، لذا با مالک شدن این منابع به وسیله بانک، رابطه مؤسسه و سپردهگذاران قرضالحسنه و سپردههای مشابه، رابطه داین و مدیون است.
بانک میتواند این منابع را در فعالیتهای اقتصادی بهکار گیرد و کسب سود نماید ولی مجاز نیست مبلغی از بازده مربوطه را تحت هر عنوان به قرضدهندگان ذیربط بپردازد( به غیر از جوائز که اعطای آن مستقل از سود حاصل از این منابع بوده و به قید قرعه به عدهای تعلق میگیرد).
۲- از طریق منابع وکالتی: منابع وکالتی شامل سپردههای سرمایهگذاری مدتدار(کوتاهمدت و بلندمدت) مشتریان بانک است که بانک در مصرف آن منابع، با وکالت ازطرف سپردهگذاران، اقدام به سرمایهگذاری و فعالیتهای انتفاعی و اقتصادی مینماید(هدایتی، ۱۳۸۳).
در این شکل از قبول سپرده، بین بانک و سپردهگذار رابطه داین و مدیون وجود ندارد و پرداخت مبلغ اضافه روی اصل سپرده به سپردهگذار ربا محسوب نمیشود، بانک این قبیل سپردهها را در معاملات موضوع قانون عملیات بانکی بدون ربا به جای موکل و در شکل سرمایه ملکی موکل بهکار گرفته و سود حاصل از این عملیات را نیز پس از کسر کارمزد یا حقالوکاله، بین سپردهگذاران به نسبت مبلغ و مدت تقسیم مینماید(بهمند و بهمنی، ۱۳۸۳).
۲-۲-۴-۳ تجهیز منابع پولی در بانکداری نوین
در بانکداری نوین( علاوه بر انجام فعالیتهای واسطهگری) عملیات تجهیز منابع مالی از طریق فعالیتهای ذیل انجام میگردد:
۲-۲-۴-۳-۱ تجهیز منابع مالی از طریق بانکداری بینالمللی و چند ملیتی
شاید بارزترین پدیده بانکداری در سدهی بیستم، جهانی شدن باشد. بانکها مانند سایر سازمانها در سطح جهانی دادوستد میکنند و در کشورهای خارجی سرمایهگذاری مینمایند.
بانکها برای کسب مزیت رقابتی ناگزیرند در سطح بینالملل حضور داشته باشند و خدمات ارائه نمایند. بانکهای بینالمللی دارای شعبات و واحدهای فرعی در کشورهای خارجی هستند و فعالیت اصلی آنها بر پایه داد و ستد بر حسب واحدهای پولی متفاوت( به غیر پول رایج کشور) قرار دارد.
بانکهای بینالمللی به خدماتی نظیر نقل و انتقال پول به سراسر دنیا، ارائه خدماتی در زمینه ارزی برای مسافران بینالمللی و استفاده از کارتهای اعتباری در کشورهای خارجی میپردازند و از این طریق وجوه زیادی را جذب مینمایند. به طور کلی بانکداری بینالمللی یکی از مهمترین راههای تجهیز منابع مالی برای بانکها و مؤسسات مالی است(زریباف،۱۳۸۲).
۲-۲-۴-۳-۲ تجهیز منابع

Written by 

دیدگاهتان را بنویسید